Chó và người đều có thể mắc bệnh dại do virus Lyssavirus gây ra, lây truyền qua vết cắn hoặc vết trầy xước khi tiếp xúc với nước bọt của động vật bị nhiễm bệnh. Tiêm phòng dại là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất, giúp bảo vệ sức khỏe con người và động vật. Việc tiêm phòng này có an toàn và có ảnh hưởng gì không là câu hỏi được nhiều người quan tâm.
Tóm tắt các bước chính để phòng ngừa bệnh dại
1. Tiêm phòng cho chó: Chó cần được tiêm phòng dại định kỳ theo lịch tiêm chủng của thú y, thường là hàng năm.
2. Tiêm phòng cho người: Người có nguy cơ cao (như làm việc với động vật, du lịch đến vùng có nguy cơ cao) nên tiêm phòng dự phòng. Người bị chó cắn cần tiêm phòng ngay lập tức theo hướng dẫn của bác sĩ.
3. Xử lý vết thương: Rửa sạch vết thương bằng xà phòng và nước trong ít nhất 15 phút, sau đó sát khuẩn bằng cồn iod.
Bệnh dại là gì và tại sao cần tiêm phòng
Nguyên nhân và con đường lây truyền
Bệnh dại do virus Lyssavirus gây ra, chủ yếu lây truyền qua vết cắn của động vật bị nhiễm bệnh, đặc biệt là chó. Virus xâm nhập vào cơ thể qua nước bọt, di chuyển dọc theo dây thần kinh đến não và tủy sống, gây viêm não cấp tính. Ở các nước đang phát triển, chó là nguồn lây nhiễm chính, chiếm tới 99% các ca bệnh ở người.
Triệu chứng và tiên lượng
Sau thời gian ủ bệnh từ 1-3 tháng (có thể kéo dài tới vài năm), bệnh nhân bắt đầu có các triệu chứng như sốt, nhức đầu, mệt mỏi, cảm giác ngứa ran hoặc đau tại vết cắn. Sau đó là các biểu hiện thần kinh như lo âu, bồn chồn, hoang tưởng, co giật, liệt và sợ nước (hydrophobia). Một khi các triệu chứng thần kinh xuất hiện, bệnh gần như chắc chắn dẫn đến tử vong trong vòng 2-10 ngày.
Tác động toàn cầu
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm có khoảng 59.000 người chết vì bệnh dại trên toàn thế giới, trong đó 40% là trẻ em dưới 15 tuổi. Khoảng 95% các ca tử vong xảy ra ở châu Phi và châu Á. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc tiêm phòng dại cho cả chó và người, đặc biệt là ở các vùng có nguy cơ cao.
Có thể bạn quan tâm: Giá Chó Great Dane: Bảng Giá Chi Tiết, Yếu Tố Ảnh Hưởng Và Kinh Nghiệm Mua Sắm
Tiêm phòng dại cho chó: Lợi ích và rủi ro
Lợi ích của việc tiêm phòng cho chó
Bảo vệ sức khỏe chó: Chó được tiêm phòng dại có khả năng miễn dịch cao, giảm nguy cơ mắc bệnh khi tiếp xúc với virus. Điều này giúp kéo dài tuổi thọ và đảm bảo chất lượng cuộc sống cho thú cưng.
Ngăn chặn lây lan cho người: Khi chó được tiêm phòng đầy đủ, nguy cơ lây truyền bệnh dại cho con người giảm đáng kể. WHO khuyến cáo rằng khi 70% chó trong cộng đồng được tiêm phòng, nguy cơ lây nhiễm cho người sẽ giảm mạnh.
Tuân thủ quy định pháp luật: Tại nhiều quốc gia, tiêm phòng dại cho chó là bắt buộc theo luật định. Việc tuân thủ giúp chủ nuôi tránh được các khoản phạt và góp phần vào công tác phòng chống dịch bệnh.
Các loại vắc-xin dại cho chó
Vắc-xin sống giảm độc lực: Loại vắc-xin này chứa virus dại đã được làm yếu, kích thích hệ miễn dịch tạo ra kháng thể mạnh. Tuy nhiên, do chứa virus sống, cần thận trọng khi sử dụng cho chó có hệ miễn dịch yếu hoặc đang mang thai.
Vắc-xin bất hoạt: Loại vắc-xin phổ biến nhất hiện nay, chứa virus dại đã bị bất hoạt (không còn khả năng gây bệnh). An toàn hơn so với vắc-xin sống, phù hợp với hầu hết các giống chó.
Vắc-xin tái tổ hợp: Là công nghệ mới, sử dụng gen của virus dại để tạo ra protein kích thích miễn dịch. Loại này an toàn và hiệu quả cao, thường được sử dụng trong các chương trình tiêm chủng quy mô lớn.
Lịch tiêm chủng khuyến cáo
Có thể bạn quan tâm: Dụng Cụ Cắt Lông Chó Mèo: Hướng Dẫn Chọn Mua Và Sử Dụng Hiệu Quả
Chó con: Liều đầu tiên tiêm khi chó được 12-16 tuần tuổi, sau đó tiêm nhắc lại sau 1 năm. Các năm tiếp theo tiêm nhắc định kỳ theo hướng dẫn của nhà sản xuất (thường là hàng năm hoặc 3 năm một lần).
Chó trưởng thành: Nếu chưa từng tiêm phòng, cần tiêm 2 liều cách nhau 2-4 tuần, sau đó tiêm nhắc định kỳ. Nếu đã tiêm phòng trước đó nhưng quá hạn, cần tiêm nhắc lại ngay.
Tác dụng phụ có thể gặp phải
Tác dụng phụ tại chỗ tiêm: Sưng, đỏ, đau nhẹ tại vị trí tiêm là phản ứng phổ biến nhất, thường tự hết sau 1-2 ngày.
Tác dụng phụ toàn thân nhẹ: Chó có thể mệt mỏi, chán ăn, sốt nhẹ trong 24-48 giờ sau tiêm. Đây là dấu hiệu hệ miễn dịch đang hoạt động.
Tác dụng phụ hiếm gặp: Phản ứng dị ứng (phù mạch, khó thở), rối loạn tiêu hóa, hoặc các vấn đề về hệ thần kinh. Nếu xuất hiện các triệu chứng này, cần đưa chó đến cơ sở thú y ngay lập tức.
Xử lý khi có tác dụng phụ
Theo dõi sát: Sau khi tiêm, nên ở lại cơ sở thú y từ 15-30 phút để theo dõi các phản ứng cấp tính. Về nhà, tiếp tục theo dõi trong 24 giờ.
Chăm sóc tại nhà: Cho chó nghỉ ngơi, cung cấp nước đầy đủ, không vận động mạnh. Nếu có sưng đau tại chỗ tiêm, có thể chườm lạnh nhẹ.
Khi nào cần đưa đến thú y: Nếu chó có các biểu hiện như khó thở, nôn mửa, tiêu chảy, co giật, hoặc sưng to kéo dài hơn 2 ngày.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết Cách Dạy Chó Đi Vệ Sinh Vào Khay
Tiêm phòng dại cho người: Các hình thức và quy trình
Tiêm phòng dự phòng (pre-exposure prophylaxis)
Đối tượng nên tiêm: Những người có nguy cơ cao tiếp xúc với virus dại, bao gồm:
- Nhân viên thú y, kiểm lâm, cứu hộ động vật
- Người làm việc trong phòng thí nghiệm xử lý virus dại
- Du khách đến vùng có nguy cơ cao (châu Phi, châu Á, Nam Mỹ)
- Trẻ em sống ở khu vực có nhiều chó hoang
Lịch tiêm: Tiêm 3 liều vào ngày 0, ngày 7 và ngày 21 hoặc 28. Vắc-xin được tiêm bắp (thường ở cơ delta cánh tay).
Hiệu quả: Sau khi tiêm đủ 3 liều, cơ thể sẽ tạo ra kháng thể bảo vệ. Nếu sau này bị phơi nhiễm, chỉ cần tiêm 2 liều nhắc lại (ngày 0 và ngày 3) thay vì phải tiêm đầy đủ theo phác đồ điều trị.
Tiêm phòng sau phơi nhiễm (post-exposure prophylaxis)
Khi nào cần tiêm: Ngay lập tức sau khi bị chó, mèo hoặc động vật có vú khác cắn, cào, hoặc liếm vào vết thương hở.
Phác đồ điều trị: Tùy thuộc vào mức độ vết thương và tình trạng miễn dịch trước đó:
- Vết thương nguy cơ thấp: Chỉ tiêm vắc-xin (4 liều vào các ngày 0, 3, 7, 14)
- Vết thương nguy cơ cao (vùng đầu mặt, cổ, tay): Tiêm vắc-xin + globulin kháng dại (RIG) tiêm quanh vết thương
Các loại vắc-xin dại cho người
Vắc-xin bất hoạt: Các loại phổ biến hiện nay bao gồm:
- Human Diploid Cell Vaccine (HDCV): Hiệu quả cao, ít tác dụng phụ
- Purified Chick Embryo Cell Vaccine (PCECV): Chi phí thấp hơn, hiệu quả tương đương
- Purified Vero Cell Rabies Vaccine (PVRV): Được sử dụng rộng rãi ở các nước đang phát triển
Cơ chế hoạt động: Các vắc-xin này chứa virus dại đã bị bất hoạt, kích thích hệ miễn dịch tạo ra kháng thể mà không gây bệnh.
Tác dụng phụ của vắc-xin dại ở người
Tác dụng phụ tại chỗ tiêm
Phổ biến nhất: Đau, sưng, đỏ, ngứa hoặc cứng tại vị trí tiêm. Khoảng 30-70% người tiêm gặp phải các triệu chứng này, thường tự hết trong 1-3 ngày.
Xử lý: Chườm lạnh, uống thuốc giảm đau paracetamol nếu cần. Tránh gãi hoặc cọ xát mạnh.
Có thể bạn quan tâm: Chó Bị Sảy Thai: Dấu Hiệu, Nguyên Nhân Và Cách Chăm Sóc Sau Sảy Thai
Tác dụng phụ toàn thân
Nhẹ và tạm thời: Số t 1-2 ngày, mệt mỏi, nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn, đau cơ. Các triệu chứng này thường xuất hiện trong vòng 24-72 giờ sau tiêm và tự hết.
Ít gặp hơn: Đổ mồ hôi, ớn lạnh, khó ngủ, chán ăn. Nếu các triệu chứng kéo dài hơn 3 ngày hoặc nghiêm trọng, cần tham khảo ý kiến bác sĩ.
Phản ứng dị ứng và các biến chứng nghiêm trọng
Phản ứng dị ứng nhẹ: Phát ban, ngứa toàn thân, sưng mặt hoặc môi. Cần theo dõi sát và dùng thuốc chống dị ứng nếu cần.
Phản ứng dị ứng nặng (sốc phản vệ): Rất hiếm gặp (khoảng 1/10.000 liều), biểu hiện bằng khó thở, tụt huyết áp, ngất. Đây là cấp cứu y tế, cần điều trị ngay lập tức.
Biến chứng thần kinh: Viêm dây thần kinh ngoại biên, viêm não hoặc viêm màng não do phản ứng quá mẫn. Nguy cơ rất thấp, khoảng 1-2 trường hợp trên 1 triệu liều tiêm.
So sánh rủi ro giữa tiêm phòng và không tiêm phòng
Rủi ro khi không tiêm phòng: Nếu bị phơi nhiễm và không được điều trị kịp thời, nguy cơ tử vong do bệnh dại là gần 100%. Chi phí điều trị khi bệnh đã phát triển rất cao, chưa kể đến nỗi đau về tinh thần cho gia đình.
Rủi ro khi tiêm phòng: Hầu hết các tác dụng phụ đều nhẹ và tạm thời. Biến chứng nghiêm trọng cực kỳ hiếm gặp. Lợi ích của việc tiêm phòng vượt xa so với nguy cơ có thể xảy ra.
Các yếu tố ảnh hưởng đến an toàn và hiệu quả của vắc-xin
Chất lượng vắc-xin và điều kiện bảo quản
Bảo quản lạnh: Vắc-xin dại cần được bảo quản ở nhiệt độ 2-8°C. Nếu vắc-xin bị đóng băng hoặc để ở nhiệt độ cao, hiệu lực có thể bị giảm.
Nguồn gốc rõ ràng: Chỉ sử dụng vắc-xin được cấp phép bởi cơ quan y tế có thẩm quyền (WHO, Bộ Y tế). Tránh mua vắc-xin trôi nổi, không rõ nguồn gốc.
Đối tượng tiêm chủng
Người có hệ miễn dịch suy yếu: Người đang điều trị hóa chất, sử dụng corticosteroid liều cao, hoặc nhiễm HIV/AIDS có thể đáp ứng miễn dịch kém hơn. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tiêm.
Phụ nữ có thai và cho con bú: WHO khuyến cáo rằng vắc-xin dại an toàn cho phụ nữ có thai và cho con bú khi cần thiết. Lợi ích bảo vệ vượt xa nguy cơ tiềm ẩn.
Trẻ em: Trẻ em có nguy cơ cao hơn do hay chơi đùa với động vật và ít báo cáo khi bị cắn. Cần tiêm phòng theo chỉ định của bác sĩ.
Tương tác thuốc
Thuốc ức chế miễn dịch: Corticosteroid, thuốc điều trị ung thư, thuốc ức chế miễn dịch sau ghép tạng có thể làm giảm hiệu quả của vắc-xin. Cần thông báo cho bác sĩ nếu đang sử dụng các thuốc này.
Thuốc chống sốt rét: Một số thuốc chống sốt rét như chloroquine có thể ảnh hưởng đến đáp ứng miễn dịch. Tuy nhiên, không chống chỉ định tiêm vắc-xin.
Quy trình xử lý khi bị chó cắn
Xử lý vết thương tại chỗ
Rửa vết thương: Ngay lập tức rửa vết thương bằng xà phòng và nước sạch trong ít nhất 15 phút. Điều này giúp làm loãng và loại bỏ một phần virus có trên da.
Sát khuẩn: Sau khi rửa, dùng cồn 70% hoặc dung dịch povidone-iodine (betadine) để sát khuẩn vết thương. Không nên bịt kín vết thương ngay lập tức.
Không khâu vết thương: Trừ trường hợp cần thiết về mặt thẩm mỹ hoặc chảy máu nhiều, không nên khâu kín vết thương để tránh giữ virus trong mô.
Đánh giá nguy cơ và quyết định tiêm phòng
Đánh giá mức độ vết thương:
- Mức độ I: Tiếp xúc với nước bọt (vuốt ve, cho ăn) – không cần tiêm
- Mức độ II: Vết cào, cắn nhẹ da nguyên vẹn – cần tiêm vắc-xin
- Mức độ III: Vết cắn sâu, liếm vào niêm mạc, da bị tổn thương – cần tiêm vắc-xin + globulin
Theo dõi con vật cắn: Nếu là chó hoặc mèo nhà, có thể theo dõi 10 ngày. Nếu vật nuôi khỏe mạnh, không cần tiêm. Nếu vật nuôi chết hoặc biến mất, cần tiêm phòng ngay.
Khi nào cần đến cơ sở y tế
Đến ngay lập tức: Vết cắn ở vùng đầu mặt, cổ, tay; vết cắn sâu, chảy máu nhiều; vật cắn là động vật hoang dã; không xác định được vật cắn.
Trong vòng 24 giờ: Vết cắn ở các vùng khác nhưng có dấu hiệu nhiễm trùng (sưng, đỏ, nóng, đau); vật nuôi có biểu hiện bất thường.
Phòng ngừa bệnh dại trong cộng đồng
Kiểm soát chó thả rông và tiêm phòng đại trà
Tiêm phòng cho 70% chó: WHO khuyến cáo rằng khi 70% chó trong cộng đồng được tiêm phòng, nguy cơ lây nhiễm cho người sẽ giảm mạnh. Đây là chiến lược hiệu quả và tiết kiệm chi phí nhất.
Kiểm soát chó hoang: Cần có chính sách quản lý chó thả rông, chó hoang dã. Các chương trình bắt, nhốt, tiêm phòng và thả về môi trường sống (catch-neuter-vaccinate-release) đã được chứng minh là hiệu quả.
Giáo dục cộng đồng
Nhận biết nguy cơ: Người dân cần được giáo dục về nguy cơ lây nhiễm dại từ chó, mèo và các động vật hoang dã. Đặc biệt là trẻ em cần được hướng dẫn cách chơi an toàn với động vật.
Xử lý khi bị cắn: Cần biết cách xử lý vết thương tại chỗ và khi nào cần đến cơ sở y tế. Nhiều ca tử vong xảy ra do chủ quan, không đi tiêm phòng sau khi bị cắn.
Chính sách và pháp luật
Bắt buộc tiêm phòng: Nhiều nước đã ban hành luật bắt buộc tiêm phòng dại cho chó, mèo. Việc tuân thủ giúp kiểm soát dịch bệnh hiệu quả.
Chế tài xử phạt: Cần có chế tài xử phạt đối với các trường hợp không tiêm phòng cho vật nuôi hoặc để vật nuôi thả rông gây nguy hiểm cho cộng đồng.
Câu hỏi thường gặp về tiêm phòng dại
Tiêm phòng dại có đau không?
Tiêm vắc-xin dại có thể gây đau nhẹ tại chỗ tiêm, nhưng cảm giác đau thường không kéo dài. So với nguy cơ tử vong do bệnh dại, cảm giác đau tạm thời này là hoàn toàn chấp nhận được.
Có cần kiêng gì sau khi tiêm phòng dại?
Không cần kiêng khem đặc biệt nào sau khi tiêm phòng dại. Nên uống nhiều nước, nghỉ ngơi đầy đủ và theo dõi các phản ứng tại chỗ tiêm. Tránh sử dụng rượu bia trong 24 giờ đầu nếu có phản ứng phụ.
Tiêm phòng dại có miễn dịch trọn đời không?
Tiêm phòng dại không tạo miễn dịch trọn đời. Sau khi tiêm đủ liều, miễn dịch có thể kéo dài từ 2-5 năm tùy thuộc vào loại vắc-xin và cơ địa từng người. Người có nguy cơ cao cần tiêm nhắc lại định kỳ.
Người đã tiêm phòng dại trước đó có cần tiêm lại khi bị cắn không?
Nếu đã tiêm phòng đầy đủ trước đó, khi bị phơi nhiễm chỉ cần tiêm 2 liều nhắc lại (ngày 0 và ngày 3) thay vì phải tiêm theo phác đồ điều trị đầy đủ. Tuy nhiên, vẫn cần xử lý vết thương và theo dõi vật cắn.
Kết luận
Tiêm phòng dại cho cả chó và người là biện pháp phòng ngừa hiệu quả và an toàn nhất để ngăn chặn bệnh dại. Lợi ích của việc tiêm phòng vượt xa so với các rủi ro có thể xảy ra. Hầu hết các tác dụng phụ đều nhẹ và tạm thời, trong khi bệnh dại gần như chắc chắn dẫn đến tử vong nếu không được điều trị kịp thời.
Việc tiêm phòng không chỉ bảo vệ cá nhân mà còn góp phần vào công tác phòng chống dịch bệnh trong cộng đồng. Khi 70% chó được tiêm phòng, nguy cơ lây nhiễm cho người sẽ giảm mạnh. Đây là chiến lược hiệu quả và tiết kiệm chi phí nhất để loại bỏ bệnh dại.
Nếu bạn bị chó cắn, hãy xử lý vết thương tại chỗ ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được tư vấn tiêm phòng. Đừng chủ quan vì bệnh dại có thể ủ bệnh trong nhiều tháng trước khi xuất hiện triệu chứng. Khi các triệu chứng thần kinh xuất hiện, việc điều trị là không còn hiệu quả.
Hãy đến Hanoi Zoo để tìm hiểu thêm về các loài động vật và cách phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người. Đội ngũ chuyên gia của chúng tôi luôn sẵn sàng tư vấn và cung cấp thông tin hữu ích cho bạn.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 2, 2025 by Thanh Thảo
