LỜI MỞ ĐẦU
Giữa lòng Hà Nội hiện đại và nhộn nhịp, có một không gian xanh đặc biệt – nơi tiếng chim hót hòa vào tiếng cười trẻ nhỏ, nơi những bước chân dạo chơi thong thả dừng lại bên chuồng thú, lắng nghe nhịp sống thiên nhiên đang chuyển động. Đó là Vườn thú Hà Nội – Công viên Thủ Lệ, một địa chỉ thân quen đã đi vào ký ức nhiều thế hệ người dân Thủ đô.
Năm 2026, Vườn thú Hà Nội chính thức kỷ niệm 50 năm xây dựng và phát triển – một cột mốc ý nghĩa đánh dấu hành trình nửa thế kỷ bền bỉ cống hiến cho sự nghiệp bảo tồn đa dạng sinh học, giáo dục cộng đồng, nghiên cứu khoa học, và phát triển cảnh quan đô thị. Từ một bộ phận nhỏ nuôi chim thú thuộc Vườn Bách Thảo, Vườn thú Hà Nội đã vươn mình trở thành một trong những trung tâm bảo tồn động vật có uy tín trong khu vực Đông Nam Á, từng bước khẳng định vai trò là “lá phổi xanh”, là không gian trải nghiệm thiên nhiên hiếm có giữa lòng Thủ đô.
I. KHỞI NGUỒN LỊCH SỬ
Câu chuyện của Vườn thú Hà Nội bắt đầu từ cuối thế kỷ XIX, khi các nhà tự nhiên học Pháp đưa mô hình Vườn Bách Thảo vào Việt Nam để phục vụ nghiên cứu thực vật và động vật. Vườn Bách Thảo ở Ngọc Hà – Ba Đình trở thành nơi đầu tiên nuôi dưỡng và trưng bày động vật công cộng tại Hà Nội.
Đến năm 1976, để phục vụ công tác quy hoạch xây dựng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và khu di tích Ba Đình, đàn động vật được di dời từ Bách Thảo về khu vực Công viên Thủ Lệ. Đây là bước ngoặt hình thành nên Vườn thú Hà Nội, trực thuộc Cục quản lý Công trình công cộng (nay là Sở Xây dựng Hà Nội). Kể từ đó, Vườn thú Thủ Lệ chính thức trở thành nơi bảo tồn, nuôi dưỡng, trưng bày động vật phục vụ nhân dân Thủ đô và du khách cả nước.
II. NHỮNG DẤU MỐC ĐÁNG NHỚ TRÊN CHẶNG ĐƯỜNG PHÁT TRIỂN
1. Gìn giữ và phát triển đàn động vật – nhiệm vụ trọng tâm
Khi mới tiếp quản từ Vườn Bách Thảo, số lượng động vật chỉ khoảng 300 cá thể thuộc gần 30 loài, phần lớn là chim bồ câu. Tuy nhiên, với sự đầu tư, chăm sóc và học hỏi không ngừng, đến nay Vườn thú Hà Nội đã nuôi dưỡng, bảo tồn và trưng bày gần 600 cá thể động vật thuộc gần 90 loài, trong đó có nhiều loài quý hiếm như:
– Hổ Đông Dương, Gấu ngựa, Vượn đen má trắng, Cầy mực, Voi châu Á, Hoẵng, Hươu sao,…
– Các loài chim họ Trĩ quý hiếm như Gà lôi lam mào trắng, Gà lôi vằn, Công, Trĩ sao,…
– Nhiều loài động vật ngoại nhập: Ngựa hoang, Ngựa vằn, Linh dương sừng kiếm, Linh dương sừng xoắn, Vẹt Nam Mỹ, Đà điểu Châu Phi, Hà mã,…
Công tác trưng bày, chăm sóc động vật ngày càng được chú trọng, đảm bảo cả yếu tố an toàn, thẩm mỹ và đáp ứng nhu cầu học tập, tham quan, trải nghiệm của công chúng. Các chuồng nuôi được cải tạo theo hướng mở, hài hòa với cảnh quan và thuận lợi cho tập tính sinh học của từng loài.
Đặc biệt, Vườn thú Hà Nội luôn giữ vững thành tích không để dịch bệnh xảy ra, ngay cả trong những giai đoạn khó khăn như đại dịch SARS (2003), cúm H5N1, và Covid-19 (2021). Đây là kết quả của sự chủ động phòng chống dịch bệnh, áp dụng quy trình thú y nghiêm ngặt và chuyên nghiệp.
2. Bảo tồn và sinh sản thành công nhiều loài động vật quý hiếm
Không chỉ nuôi dưỡng, Vườn thú Hà Nội đã thành công trong việc nhân nuôi sinh sản nhiều loài động vật hoang dã quý hiếm của Việt Nam và Thế giới trong điều kiện nuôi nhốt – điều không phải vườn thú nào cũng làm được:
– Gà lôi lam đuôi trắng sinh sản lần đầu năm 1993 – một trong những thành tựu bảo tồn mang tầm quốc tế.
– Hổ Đông Dương sinh sản thành công từ năm 2003, mở ra triển vọng nhân giống các loài thú dữ tại Việt Nam.
– Vượn cáo đuôi vòng sinh sản thành công năm 2017, đánh dấu bước tiến trong công tác nhân giống và bảo tồn các loài linh trưởng quý hiếm.
– Sư tử sinh sản thành công năm 2018, góp phần khẳng định năng lực chăm sóc và nhân giống các loài thú lớn tại Việt Nam.
– Nhiều loài khác như: Vượn đen má trắng, Công, Vẹt Nam Mỹ, Linh dương sừng xoắn, Hươu sao, Hoẵng… cũng được ghi nhận đã sinh sản thành công.
Các thành tựu khoa học của Vườn thú Hà Nội được giới chuyên môn trong và ngoài nước đánh giá cao, nhiều công trình được công bố trên các tạp chí quốc tế. Vườn thú từng đạt Giải Thăng Long (1993) và Giải thưởng VIFOTEC (1998) – những giải thưởng lớn trong lĩnh vực sinh học và bảo tồn ứng dụng.
3. Cảnh quan – môi trường xanh giữa lòng đô thị
Ngay trong khuôn viên Thủ Lệ, nhiều công trình cảnh quan tiêu biểu được xây dựng: Đài phun nước Con Voi, Con Công, nhà trú mưa nắng, giàn hoa (2010), Khu chuồng chim họ Trĩ (2013), khu trưng bày Hổ tự nhiên kết hợp sinh sản (2013); Cải tạo hệ thống kè và đường dạo (2015), cầu đi bộ, cải tạo chuồng khỉ trên đảo, xây dựng chuồng Hà Mã mới (2021)… Các khu vui chơi trẻ em, thảm cỏ, bồn hoa, đường dạo cũng được quy hoạch hài hòa, tạo nên không gian sinh thái hấp dẫn, thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm.
4. Giáo dục bảo tồn – gieo mầm yêu thiên nhiên
Giáo dục cộng đồng là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Vườn thú Hà Nội trong thời kỳ hội nhập. Phòng Giáo dục Bảo tồn và Phát triển kinh doanh đã triển khai nhiều hoạt động như:
– Chương trình Tiết học ngoại khóa cho học sinh mầm non, tiểu học, THCS.
– Thực tập sinh chuyên ngành thú y, sinh học, môi trường.
– Các hoạt động chuyên đề về giáo dục bảo tồn như: đặt tên cho bé Hà mã, vẽ tranh bảo vệ động vật hoang dã, câu lạc bộ hè, chương trình giáo dục bảo tồn động vật hoang dã và tuyên truyền bảo vệ thiên nhiên môi trường,…
Thông qua những hoạt động sinh động, gần gũi, Vườn thú Hà Nội đã giúp trẻ em và cộng đồng tiếp cận kiến thức bảo tồn một cách tự nhiên, đầy hứng khởi.
5. Hợp tác quốc tế – nâng tầm vị thế Vườn thú Hà Nội
Từ năm 1993, Vườn thú Hà Nội đã là thành viên tích cực của:
– Hiệp hội Vườn thú Đông Nam Á (SEAZA)
– Hội Bảo tồn Chim Trĩ Thế giới (WPA)
– Hiệp hội Vườn thú Việt Nam (VZA)
– Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên quốc tế IUCN.
Cán bộ kỹ thuật của Vườn thú đã tham gia nhiều hội thảo, khóa đào tạo tại Anh, Pháp, Hà Lan, Mỹ, Nhật Bản… đồng thời trình bày báo cáo tại các hội nghị quốc tế về bảo tồn động vật hoang dã.
Sự giao lưu quốc tế không chỉ giúp nâng cao trình độ chuyên môn mà còn góp phần định hình mô hình vườn thú hiện đại theo chuẩn quốc tế, hướng đến bảo tồn, giáo dục và trải nghiệm.
III. TẦM NHÌN TƯƠNG LAI: VƯỜN THÚ HIỆN ĐẠI – NHÂN VĂN – BỀN VỮNG
Bước sang giai đoạn phát triển mới, Vườn thú Hà Nội xác định mục tiêu chuyển mình trở thành một mô hình vườn thú hiện đại – nhân văn – bền vững, vừa là trung tâm bảo tồn động vật hoang dã, vừa là điểm đến sinh thái – giáo dục – văn hóa hấp dẫn giữa lòng Thủ đô.
1. Vườn thú sinh thái giữa đô thị xanh
Không chỉ là nơi nuôi dưỡng và trưng bày động vật, Vườn thú Hà Nội sẽ phát triển theo hướng trở thành một công viên sinh thái tích hợp đa chức năng: vườn thú – công viên cây xanh – hồ nước – cảnh quan – giáo dục – không gian nghỉ ngơi thư giãn cho người dân. Với hệ sinh thái xanh mát, mặt nước tự nhiên, thảm thực vật phong phú và môi trường không khí trong lành, nơi đây sẽ là lá phổi xanh của Thủ đô, góp phần cải thiện chất lượng sống và phục hồi sức khỏe tinh thần cho cộng đồng.
Ngoài ra, Vườn thú còn khai thác không gian ngầm để bổ sung các khu vực chức năng như: thuỷ cung, bảo tàng Động vật – Thực vật, dịch vụ, khu vui chơi, bãi đỗ xe.
2. Đào tạo nhân lực – Chuyên nghiệp hóa đội ngũ
Xác định con người là yếu tố cốt lõi, Vườn thú Hà Nội chú trọng đào tạo và phát triển nguồn nhân lực theo hướng chuyên nghiệp, bài bản và hội nhập quốc tế. Đội ngũ cán bộ – nhân viên – người lao động sẽ được bồi dưỡng định kỳ qua các khóa tập huấn chuyên môn, chương trình trao đổi với các vườn thú trong khu vực và thế giới. Mục tiêu là xây dựng một tập thể vững chuyên môn – giàu tâm huyết – giỏi kỹ năng, có khả năng vận hành một vườn thú hiện đại, tổ chức các hoạt động giáo dục bảo tồn, phục vụ khách tham quan trong nước và quốc tế.
3. Hướng tới mô hình vườn thú thông minh – xanh – bền vững
Vườn thú Hà Nội đặt mục tiêu trở thành vườn thú thông minh – thân thiện môi trường – tiết kiệm tài nguyên:
– Bảo tồn chuyển vị kết hợp bảo tồn nguyên vị, bảo vệ nguồn gen quý trong tự nhiên.
– Giảm thiểu rác thải nhựa, tăng sử dụng vật liệu sinh thái (giấy, tre, gỗ…).
– Tái chế vật liệu hòa vào cảnh quan – tiết kiệm năng lượng, phân loại rác tại nguồn, truyền thông nâng cao ý thức bảo vệ môi trường.
Song song, Vườn thú từng bước ứng dụng công nghệ số trong vận hành và trải nghiệm:
– Mã QR chuồng trại, bản đồ số, thuyết minh tự động, thực tế tăng cường (AR/VR).
– Giám sát sức khỏe động vật bằng cảm biến, camera AI.
– Đặt vé, tra cứu thông tin, phản hồi dịch vụ online.
– Tham quan Vườn thú bằng công nghệ thực tế ảo.
4. Đổi mới giáo dục bảo tồn – Gắn công nghệ với học tập
Định hướng phát triển mạnh mô hình du lịch học tập gắn với công nghệ:
– Du khách, đặc biệt là học sinh – sinh viên, có thể tra cứu thông tin từng loài bằng điện thoại, xem video tập tính, nghe âm thanh đặc trưng, tương tác trò chơi sinh thái thông minh.
– Phát triển tour trải nghiệm tương tác chăm sóc thú,Tour tham quan đêm,… và các hoạt động nhóm khám phá bảo tồn, thi tìm hiểu động vật…
– Tích hợp chương trình giáo dục bảo tồn với bài học nhà trường, tạo sân chơi học tập ngoài lớp học hấp dẫn, hiệu quả.
Với những định hướng trên, Vườn thú Hà Nội sẽ không chỉ là nơi tham quan – giải trí truyền thống, mà sẽ trở thành trung tâm sinh thái – giáo dục – công nghệ tiên phong, góp phần tích cực vào mục tiêu phát triển xanh của Hà Nội và xu thế bảo tồn bền vững toàn cầu.
IV. LỜI KẾT: 50 NĂM – MỘT HÀNH TRÌNH ĐÁNG TỰ HÀO
Nửa thế kỷ không ngừng phát triển, Vườn thú Hà Nội đã khẳng định vai trò là trung tâm bảo tồn, giáo dục, nghiên cứu và giải trí uy tín của Thủ đô và cả nước. Những con số ấn tượng – đón tiếp 1,5 triệu đến 1,8 triệu lượt khách mỗi năm, gần 600 cá thể động vật quý hiếm, hàng chục đề tài khoa học cấp thành phố, hàng trăm chương trình giáo dục – là minh chứng sống động cho những đóng góp không ngừng nghỉ của tập thể cán bộ, nhân viên Vườn thú qua các thời kỳ.
50 năm đã qua, nhưng hành trình của Vườn thú Hà Nội còn dài rộng phía trước – hành trình của khát vọng gìn giữ thiên nhiên, lan tỏa yêu thương đến muôn loài, và vun đắp tình yêu thiên nhiên cho thế hệ mai sau.
“Vườn thú Hà Nội – nơi con người và thiên nhiên gặp gỡ,
nơi gieo mầm tương lai xanh cho Thủ đô ngàn năm văn hiến.”