Đánh bắt cá là một hoạt động thiết yếu đối với an ninh lương thực và nền kinh tế của hàng triệu người dân trên thế giới. Tuy nhiên, bên cạnh nghề cá chính thống còn tồn tại một hình thức khai thác ngầm, hủy hoại các nguồn lợi thủy sản – đó chính là đánh bắt cá bất hợp pháp, không báo cáo và không được quản lý (IUU). Loại hình này không chỉ tàn phá hệ sinh thái biển mà còn đe dọa đến sự công bằng trong kinh tế, an ninh lương thực và cả an ninh quốc gia. Bài viết này sẽ đưa ra một cái nhìn toàn diện về thực trạng, hậu quả và các giải pháp đang được triển khai để ngăn chặn IUU trên toàn cầu, lấy ví dụ từ các nước như Fiji và Việt Nam.
Có thể bạn quan tâm: Chum Gốm Cá Chép Hóa Rồng: Câu Chuyện Phong Thủy Trong Nghệ Thuật Bát Tràng
Tình Hình Chung Về Hoạt Động Đánh Bắt Cá Bất Hợp Pháp (IUU)
Khái niệm và quy mô của IUU
Đánh bắt cá bất hợp pháp, không báo cáo và không được quản lý (Illegal, Unreported and Unregulated – IUU) là thuật ngữ dùng để chỉ tất cả các hoạt động đánh cá vi phạm luật pháp quốc gia hoặc quốc tế. Các hành vi này bao gồm đánh bắt trong khu vực bị cấm, sử dụng ngư cụ cấm, vượt quá hạn ngạch khai thác, không báo cáo sản lượng, đánh bắt trái mùa vụ sinh sản, hoặc đánh bắt các loài đang bị đe dọa.
Quy mô của IUU là khổng lồ. Theo ước tính của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), lượng thủy sản IUU hàng năm có thể chiếm từ 20% đến 32% tổng sản lượng đánh bắt toàn cầu, tương đương hàng chục tỷ USD. Con số này cho thấy IUU không phải là một hiện tượng nhỏ lẻ mà là một vấn đề mang tính hệ thống, có tổ chức và có thể liên quan đến cả các tập đoàn lớn.
Các hình thức phổ biến
Có thể bạn quan tâm: Hoàng Tử Cá Heo: Huyền Thoại Tình Bạn Giữa Gió Bão Đại Dương
Các hình thức IUU rất đa dạng và ngày càng tinh vi. Một số thủ đoạn phổ biến bao gồm:
- Đánh bắt trộm trong vùng đặc quyền kinh tế (EEZ): Tàu thuyền nước ngoài lén lút xâm nhập vùng biển của một quốc gia để đánh bắt mà không có giấy phép.
- Thay đổi cờ quốc tịch (Vận hành dưới “cờ tiện lợi”): Các tàu cá thường xuyên thay đổi quốc tịch đăng ký để né tránh sự giám sát và kiểm soát của các cơ quan chức năng.
- Che giấu sản lượng: Không báo cáo hoặc khai báo sai sản lượng đánh bắt, đặc biệt là các loài có giá trị kinh tế cao hoặc đang bị cấm.
- Đánh bắt hủy diệt: Sử dụng các ngư cụ hủy diệt như mìn, thuốc nổ, xung điện, hoặc lưới có kích thước mắt lưới quá nhỏ, bắt cả cá lớn lẫn cá con.
- Đánh bắt trong thời gian cấm: Vi phạm lệnh cấm đánh bắt trong mùa sinh sản hoặc các thời điểm nhạy cảm khác.
- Hợp tác với các tàu vận chuyển (Bunkering): Các tàu đánh bắt chuyển cá lên tàu vận chuyển giữa biển khơi để tránh phải cập cảng và qua các trạm kiểm soát.
Có thể bạn quan tâm: Hiện Tượng Cá Nổi Đầu: Nguyên Nhân, Dấu Hiệu Nhận Biết & Cách Xử Lý Hiệu Quả
Hậu Quả Nghiêm Trọng Của IUU Đối Với Môi Trường, Kinh Tế Và Xã Hội
1. Suy kiệt nguồn lợi thủy sản và mất cân bằng sinh thái
Đây là hậu quả trực tiếp và nghiêm trọng nhất. IUU khiến các loài cá bị khai thác quá mức, tốc độ đánh bắt nhanh hơn tốc độ sinh trưởng và tái tạo của tự nhiên. Hệ quả là nhiều loài cá có nguy cơ tuyệt chủng, chuỗi thức ăn trong đại dương bị phá vỡ, dẫn đến sự suy thoái toàn diện của hệ sinh thái biển.
Ví dụ điển hình là tình trạng gần như cạn kiệt các loài cá ngừ vây vàng, cá kiếm, hay các loài cá đáy có giá trị cao ở nhiều vùng biển trên thế giới. Khi một loài chủ chốt bị suy giảm, các loài săn mồi hoặc con mồi của nó cũng bị ảnh hưởng theo, tạo ra hiệu ứng dây chuyền.
2. Gây tổn hại đến an ninh lương thực
Hải sản là nguồn cung cấp protein quan trọng cho khoảng 3 tỷ người trên hành tinh, đặc biệt là ở các nước đang phát triển. Khi IUU làm cạn kiệt nguồn cá, điều đó có nghĩa là một lượng lớn thực phẩm thiết yếu đã bị đánh cắp khỏi cộng đồng địa phương. Người dân ven biển, những người phụ thuộc hoàn toàn vào đánh bắt cá để sinh tồn, là những người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.
3. Ảnh hưởng tiêu cực đến kinh tế và công bằng xã hội
- Thiệt hại kinh tế: Các quốc gia mất đi hàng tỷ USD mỗi năm do thất thu thuế, phí và các khoản thu từ hoạt động đánh bắt hợp pháp. Người đánh cá chính thống cũng bị mất thu nhập vì nguồn lợi bị cạnh tranh khốc liệt.
- Mất công ăn việc làm: Khi nguồn cá cạn kiệt, nhiều nghề liên quan đến thủy sản (đóng tàu, sửa chữa ngư cụ, chế biến, xuất khẩu…) cũng bị ảnh hưởng, dẫn đến thất nghiệp.
- Bất công xã hội: Các ngư dân đánh bắt truyền thống, tuân thủ luật lệ, lại phải gánh chịu hậu quả từ hành vi của những kẻ vi phạm. Điều này tạo ra sự bất bình và bất ổn trong cộng đồng.
4. Liên quan đến các hoạt động phi pháp khác
Nghiên cứu cho thấy IUU thường không tồn tại độc lập. Nó có thể là một mắt xích trong chuỗi các hoạt động phi pháp xuyên quốc gia như buôn lậu ma túy, buôn người, buôn bán động vật hoang dã, và thậm chí là rửa tiền. Các tàu cá có thể được sử dụng để che giấu các hoạt động bất hợp pháp khác nhờ vào đặc thù hoạt động ở vùng biển xa, khó kiểm soát.
5. Gây tổn hại đến chủ quyền và an ninh quốc gia
Các tàu cá nước ngoài xâm phạm vùng đặc quyền kinh tế để đánh bắt IUU là hành vi xâm phạm chủ quyền biển đảo. Điều này có thể dẫn đến căng thẳng ngoại giao và các tranh chấp giữa các quốc gia. Việc kiểm soát không phận và vùng biển rộng lớn để ngăn chặn IUU cũng đòi hỏi quốc gia phải đầu tư rất nhiều nguồn lực về quốc phòng và an ninh.
Các Nước Trên Thế Giới Đang Làm Gì Để Chống Lại IUU?
Chiến lược của Fiji: Từ Công nghệ Đến Hợp Tác Quốc Tế
Có thể bạn quan tâm: Vòng Ximen 14 Vòng: Tinh Hoa Đồ Trang Sức Vàng 610 Với Hoạ Tiết Vảy Cá
Fiji là một quốc đảo nhỏ ở Nam Thái Bình Dương nhưng lại sở hữu vùng đặc quyền kinh tế rộng lớn (1,3 triệu km²), gấp hơn 100 lần diện tích đất liền. Điều này khiến Fiji trở thành mục tiêu lý tưởng cho các hoạt động IUU, trong khi năng lực thực thi pháp luật lại bị hạn chế.
Bộ trưởng Bộ Thủy sản và Lâm nghiệp của Fiji đã thẳng thắn thừa nhận rằng quy mô của IUU gây ra mối đe dọa lớn đối với nền kinh tế xanh, đa dạng sinh học biển và an ninh lương thực của đất nước họ.
Các giải pháp mà Fiji đang triển khai bao gồm:
- Chuyển đổi phương pháp giám sát: Từ phương pháp truyền thống sang phương pháp dựa trên thông tin tình báo. Điều này có nghĩa là lực lượng chức năng sẽ không hành động một cách bị động mà sẽ chủ động thu thập, phân tích dữ liệu để dự đoán và ngăn chặn các hoạt động IUU.
- Ứng dụng công nghệ tiên tiến: Đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống giám sát, kiểm soát, giám sát (Monitoring, Control and Surveillance – MCS). Công nghệ như Hệ thống định vị vệ tinh (GPS), Hệ thống giám sát tàu cá (VMS), và Hệ thống nhận dạng tự động (AIS) được sử dụng để theo dõi mọi chuyển động của tàu thuyền trên biển.
- Tăng cường hiện diện thực tế: Mặc dù công nghệ rất quan trọng, nhưng sự hiện diện thực tế vẫn không thể thay thế. Fiji tiến hành tuần tra trên mặt nước bằng các tàu của Hải quân Fiji. Ngoài ra, Fiji còn phụ thuộc rất nhiều vào các đối tác khu vực như Úc, New Zealand, Pháp và Hoa Kỳ thông qua Cơ quan Diễn đàn Nghề cá (Fiji Fisheries Forum) để hỗ trợ tuần tra và chia sẻ thông tin.
- Hiện đại hóa công cụ thực thi pháp luật: Fiji đang rà soát các quy định về nghề cá, đồng thời hiện đại hóa luật pháp để mở rộng quyền hạn của các nhân viên kiểm ngư được ủy quyền. Một ví dụ cụ thể là Luật Sửa đổi Luật Thủy sản (Dự luật 33 năm 2025), luật này đưa ra các thông báo xử phạt cố định để ngăn chặn việc không tuân thủ, đặc biệt là ở các khu vực ven bờ.
- Hợp tác khu vực và quốc tế: Fiji tích cực tham gia các hiệp định và thỏa thuận khu vực về quản lý nghề cá, chia sẻ dữ liệu và phối hợp truy quét các tàu cá vi phạm.
Chiến Dịch Của Việt Nam: Huy Động Toàn Dân, Toàn Quân
Việt Nam là một trong những quốc gia đi đầu trong khu vực về chống khai thác IUU. Khi bị Ủy ban châu Âu (EC) đưa vào “thẻ vàng” vào năm 2017, Việt Nam đã huy động cả hệ thống chính trị vào cuộc để gỡ bỏ thẻ này.
Những biện pháp trọng tâm của Việt Nam:
- Hoàn thiện hệ thống pháp luật: Việt Nam đã sửa đổi và ban hành hàng loạt các văn bản pháp luật chuyên sâu về thủy sản, trong đó nổi bật là Luật Thủy sản (sửa đổi). Luật này quy định rõ ràng các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động khai thác, chế biến và buôn bán thủy sản, đồng thời tăng mức xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản lên gấp nhiều lần.
- Tăng cường giám sát tàu cá: Toàn bộ tàu cá có công suất từ 150 CV trở lên đều được lắp thiết bị giám sát hành trình (VMS). Các cơ quan chức năng có thể theo dõi vị trí, tốc độ, hướng di chuyển của từng tàu 24/7. Việc này giúp phát hiện nhanh chóng các tàu xâm phạm vùng biển nước ngoài.
- Tuyên truyền, nâng cao nhận thức: Các cấp chính quyền từ Trung ương đến địa phương, đặc biệt là ở các tỉnh ven biển, đã tổ chức hàng ngàn buổi tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho ngư dân. Nhiều ngư dân đã tự nguyện cam kết không đánh bắt trái phép ở vùng biển nước ngoài.
- Hỗ trợ ngư dân chuyển đổi: Chính phủ và các tổ chức xã hội hỗ trợ ngư dân chuyển đổi sang các nghề khai thác bền vững, phát triển các vùng đánh bắt xa bờ được quy hoạch rõ ràng, hoặc phát triển nghề nuôi trồng thủy sản thay thế.
- Tăng cường kiểm soát tại cảng: Các cảng cá trọng điểm được tăng cường kiểm tra, giám sát. Khi tàu cá cập cảng, cơ quan chức năng sẽ kiểm tra giấy tờ, nhật ký khai thác, sản lượng và chủng loại thủy sản để đảm bảo nguồn gốc hợp pháp.
Kết quả: Nhờ những nỗ lực không ngừng, Việt Nam đã từng bước cải thiện hình ảnh, uy tín của sản phẩm thủy sản trên thị trường quốc tế. Năm 2024, EC đã ghi nhận những tiến bộ đáng kể của Việt Nam và quá trình gỡ “thẻ vàng” đang được kỳ vọng.
Các Giải Pháp Toàn Cầu Và Hướng Đi Cho Tương Lai
1. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế
IUU là một vấn đề xuyên quốc gia, do đó không một quốc gia nào có thể tự mình giải quyết triệt để. Các hiệp định quốc tế như Hiệp định về các biện pháp quốc gia có thẩm quyền cảng vì mục đích ngăn ngừa, ngăn chặn và chấm dứt khai thác bất hợp pháp (PSMA) đóng vai trò then chốt. Các quốc gia cần tuân thủ nghiêm ngặt các cam kết, chia sẻ thông tin, và phối hợp truy quét các tàu cá vi phạm.
2. Ứng Dụng Công Nghệ Cao
Công nghệ là “vũ khí” sắc bén nhất trong cuộc chiến chống IUU hiện nay:
- Vệ tinh và AI: Sử dụng hình ảnh vệ tinh và trí tuệ nhân tạo để giám sát diện rộng, phát hiện các tàu thuyền có hành vi nghi vấn (ví dụ: di chuyển chậm, tập trung theo nhóm trong khu vực cấm).
- Blockchain: Ứng dụng công nghệ chuỗi khối để truy xuất nguồn gốc thủy sản, đảm bảo minh bạch từ khâu đánh bắt đến tay người tiêu dùng.
- Hệ thống cảnh báo sớm: Các hệ thống này có thể dự đoán các khu vực có nguy cơ cao về IUU để điều động lực lượng kiểm soát.
3. Nâng Cao Nhận Thức Và Huy Động Cộng Đồng
Chiến dịch chống IUU không thể thành công nếu không có sự đồng thuận và tham gia của cộng đồng. Các chiến dịch truyền thông cần được đẩy mạnh để người tiêu dùng nhận thức rõ hậu quả của việc tiêu thụ thủy sản IUU. Người tiêu dùng có quyền lực rất lớn; khi họ chỉ mua thủy sản có chứng nhận nguồn gốc hợp pháp, thị trường sẽ tự điều chỉnh.
4. Hỗ Trợ Kinh Tế Và Chính Sách Cho Ngư Dân Chính Thống
Các quốc gia cần có chính sách hỗ trợ tài chính, kỹ thuật và đào tạo nghề cho ngư dân để họ có thể chuyển đổi sang các hình thức đánh bắt bền vững, có lợi nhuận. Khi đánh bắt hợp pháp mang lại cuộc sống ổn định hơn, ngư dân sẽ tự nguyện từ bỏ các hành vi vi phạm.
5. Tăng Cường Thực Thi Pháp Luật Và Xử Phạt Nghiêm Khắc
Luật pháp dù có hoàn thiện đến đâu mà không được thực thi nghiêm minh thì cũng chỉ là trên giấy. Các quốc gia cần đầu tư mạnh mẽ cho lực lượng thực thi pháp luật trên biển, trang bị phương tiện hiện đại, và đặc biệt là xử phạt nghiêm khắc, đủ sức răn đe các cá nhân, tổ chức vi phạm. Việc công khai danh tính các tàu, chủ tàu vi phạm cũng là một biện pháp trừng phạt hiệu quả.
Lời Kết
Hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp (IUU) là một “căn bệnh hiểm nghèo” của ngành thủy sản toàn cầu. Nó không chỉ tàn phá đại dương mà còn gây ra những hệ lụy sâu rộng về kinh tế, xã hội và an ninh. Tuy nhiên, như ví dụ từ Fiji và Việt Nam, khi có sự quyết tâm chính trị, sự vào cuộc của toàn xã hội, cùng với việc ứng dụng công nghệ hiện đại và hợp tác quốc tế chặt chẽ, thì hoàn toàn có thể kiểm soát và đẩy lùi được IUU.
Tương lai của các đại dương và sự phát triển bền vững của ngành thủy sản phụ thuộc vào hành động của mỗi chúng ta hôm nay. Từ việc tuân thủ pháp luật của một người ngư dân, đến việc lựa chọn sản phẩm của một người tiêu dùng, hay chính sách của một quốc gia, tất cả đều góp phần quan trọng để đại dương được hồi sinh và nguồn lợi thủy sản được bảo vệ cho các thế hệ mai sau. Để tìm hiểu thêm các kiến thức hữu ích khác về đời sống, mời bạn tham khảo các bài viết khác trên hanoizoo.com.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 18, 2025 by Thanh Thảo
