Trong thế giới đại dương bao la, có rất nhiều sinh vật kỳ lạ mà tên gọi của chúng có thể gây nhầm lẫn. Một trong số đó là dogfish. Vậy dogfish là cá gì? Liệu đó có phải là một loại cá heo, hay một loài cá mập nào đó? Bài viết này sẽ cùng bạn khám phá toàn diện về loài sinh vật đầy thú vị này.
Có thể bạn quan tâm: Diễn Đàn Cá Bảy Màu: Cẩm Nang Toàn Diện Cho Người Nuôi Và Yêu Thích Loài Cá Cảnh Tuyệt Đẹp
Tóm tắt nhanh: Dogfish là cá gì?
Dogfish không phải là cá heo như nhiều người lầm tưởng. Đây là tên gọi chung cho một nhóm các loài cá mập nhỏ thuộc họ Squalidae (cá mập dogfish), đặc biệt phổ biến là cá mập dogfish vây đen (Squalus acanthias) và cá mập dogfish vây đen lớn (Centroscymnus crepidater). Chúng có kích thước nhỏ, thường dài từ 1 đến 1,5 mét, sống ở vùng nước sâu hoặc gần đáy biển trên khắp thế giới. Dogfish là loài săn mồi cơ hội, ăn các loài cá nhỏ, mực và động vật giáp xác. Mặc dù nhỏ bé, chúng lại là một phần quan trọng trong chuỗi thức ăn đại dương và có giá trị trong ngành công nghiệp thực phẩm và nghiên cứu khoa học.
Có thể bạn quan tâm: Dinh Dưỡng Của Cá: Thành Phần, Lợi Ích Và Hướng Dẫn Ăn Uống Khoa Học
Phân loại học và đặc điểm hình thái của cá Dogfish
Vị trí phân loại trong hệ sinh học
Dogfish thuộc về ngành động vật có xương sống (Chordata), lớp cá mập và cá đuối (Chondrichthyes), bộ cá mập (Squaliformes). Chúng được phân thành nhiều họ khác nhau, trong đó phổ biến nhất là:
- Họ Squalidae: Bao gồm các loài cá mập dogfish thật sự, như Squalus acanthias. Đây là nhóm được nhắc đến nhiều nhất khi nói về dogfish.
- Họ Somniosidae: Gồm các loài cá mập ngủ (sleeper sharks), một số loài cũng được gọi là dogfish do kích thước nhỏ và tập tính tương tự.
- Họ Etmopteridae: Gồm các loài cá mập ánh sáng (lantern sharks), cũng là những loài cá mập nhỏ sống ở vùng nước sâu.
Cấu tạo cơ thể đặc trưng
Dù có nhiều loài khác nhau, nhưng các loài dogfish đều có những đặc điểm hình thái chung dễ nhận biết:
- Kích thước nhỏ bé: Hầu hết các loài dogfish có chiều dài từ 60 cm đến 1,5 m khi trưởng thành. Một số loài lớn hơn có thể đạt tới 2,5 m, nhưng điều này là hiếm gặp.
- Thân hình thon dài: Cơ thể của chúng có hình dạng thuôn nhọn, giúp di chuyển linh hoạt trong nước.
- Mắt lớn: Đôi mắt lớn giúp chúng thu nhận ánh sáng tối đa trong môi trường nước sâu, tối tăm.
- Hai vây lưng có gai: Đây là một đặc điểm nổi bật. Mỗi vây lưng đều có một gai xương cứng, sắc nhọn, có thể gây ngứa hoặc độc nếu chạm vào da người. Gai này là một cơ chế tự vệ hiệu quả.
- Không có bơi chân: Khác với nhiều loài cá khác, dogfish không có vây chậu (vây ở bụng).
- Da sần sùi: Lớp da của chúng được bao phủ bởi các vảy da (dermal denticles) nhỏ, tạo cảm giác ráp như giấy nhám.
Có thể bạn quan tâm: Danh Sách Các Loài Cá Nước Ngọt Tiêu Biểu Ở Việt Nam: Đặc Điểm, Phân Bố Và Giá Trị
Môi trường sống và phân bố địa lý
Sống ở đâu?
Dogfish là loài cá phân bố rất rộng rãi trên toàn thế giới. Chúng có thể được tìm thấy ở:
- Đại Tây Dương: Cả phía bắc và phía nam.
- Thái Bình Dương: Từ vùng nước lạnh đến vùng nước ấm.
- Biển Bắc và Biển Barents: Là nơi sinh sống của nhiều quần thể dogfish.
- Vùng biển nhiệt đới và ôn đới: Một số loài thích nghi với nhiều điều kiện nhiệt độ khác nhau.
Chiều sâu và tầng nước
- Cá mập dogfish vây đen (Squalus acanthias) thường sống ở vùng nước ven biển và thềm lục địa, với độ sâu phổ biến từ 20 đến 200 mét. Tuy nhiên, chúng cũng có thể di cư xuống độ sâu hơn 900 mét.
- Các loài dogfish sống ở vùng nước sâu hơn, như cá mập dogfish vây đen lớn (Centroscymnus crepidater), có thể sống ở độ sâu lên tới 3000 mét.
Hành vi di cư
Một đặc điểm thú vị của dogfish là chúng có khả năng di cư theo mùa. Vào mùa xuân và mùa hè, chúng thường di chuyển đến các vùng nước nông hơn để kiếm ăn và sinh sản. Khi thời tiết trở lạnh vào mùa thu và mùa đông, chúng lại di chuyển ra vùng nước sâu hơn để tránh cái lạnh.
Tập tính săn mồi và chuỗi thức ăn
Là loài săn mồi cơ hội
Dogfish không phải là những kẻ săn mồi đỉnh cao như cá mập trắng lớn, mà là những kẻ săn mồi cơ hội (opportunistic predators). Điều này có nghĩa là chúng sẽ ăn bất cứ thứ gì mà chúng có thể bắt được, tùy thuộc vào điều kiện môi trường và sự sẵn có của con mồi.
Thực đơn đa dạng
Thực đơn của dogfish rất phong phú và bao gồm:
- Cá nhỏ: Như cá tuyết, cá cơm, cá mòi, cá bơn.
- Mực và các loài nhuyễn thể: Là nguồn thức ăn quan trọng, đặc biệt ở vùng nước sâu.
- Động vật giáp xác: Như tôm, cua, và các loài giáp xác nhỏ khác.
- Xác thối: Dogfish cũng không ngại ăn xác động vật chết trôi dạt ở đáy biển, giúp làm sạch môi trường.
Chiến thuật săn mồi
- Săn theo bầy: Dogfish thường săn mồi theo đàn, có thể lên tới hàng ngàn con. Việc săn theo bầy giúp chúng dễ dàng bao vây và bắt giữ con mồi.
- Tốc độ và sự kiên nhẫn: Mặc dù không phải là loài bơi nhanh nhất, nhưng dogfish có thể bơi trong thời gian dài mà không mệt mỏi. Chúng thường rình rập và tấn công con mồi một cách bất ngờ.
- Cảm biến sinh học: Giống như các loài cá mập khác, dogfish có hệ thống cảm biến điện từ (ampullae of Lorenzini) giúp chúng phát hiện ra các tín hiệu điện yếu ớt phát ra từ cơ thể con mồi, ngay cả khi con mồi đang ẩn nấp dưới cát.
Vị trí trong chuỗi thức ăn
Trong hệ sinh thái đại dương, dogfish đóng vai trò là mắt xích trung gian:
- Chúng là kẻ săn mồi đối với các loài cá nhỏ, mực, và động vật giáp xác.
- Chúng cũng là con mồi của các loài cá mập lớn hơn, như cá mập mako, cá mập voi, và cả cá heo sát thủ (orca).
Sự hiện diện của dogfish giúp kiểm soát số lượng các loài sinh vật biển nhỏ, từ đó góp phần duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái.
Sinh sản và tuổi thọ
Tuổi thọ ấn tượng
Một điều khiến dogfish trở nên đặc biệt là tuổi thọ cực kỳ ấn tượng của chúng. Các nghiên cứu khoa học cho thấy:
- Cá mập dogfish vây đen (Squalus acanthias) có thể sống tới 70-100 năm.
- Một số loài dogfish sống ở vùng nước sâu hơn thậm chí có thể sống lâu hơn nữa.
Quá trình sinh sản kéo dài
- Thời gian mang thai: Là một trong những loài có thời gian mang thai dài nhất trong giới động vật. Thời gian mang thai của dogfish có thể kéo dài từ 22 đến 24 tháng, thậm chí có tài liệu ghi nhận lên tới 36 tháng.
- Sinh sản theo hình thức noãn thai sinh: Con cái đẻ trứng, nhưng trứng được ấp và nở ngay trong bụng mẹ. Khi đủ ngày, cá mẹ sẽ đẻ ra những con cá con đã fully phát triển, có thể tự bơi lội và kiếm ăn ngay lập tức.
- Số lượng con: Mỗi lứa, cá mẹ chỉ sinh ra từ 2 đến 15 con, tùy thuộc vào loài và kích thước của cá mẹ. Số lượng ít ỏi này, cộng với thời gian mang thai dài, khiến tốc độ sinh sản của dogfish rất chậm.
Đến khi nào thì trưởng thành?
- Dogfish trưởng thành về mặt sinh dục rất muộn. Cá cái thường phải mất từ 12 đến 18 năm mới có thể sinh sản được. Điều này khiến quần thể dogfish rất dễ bị tổn thương trước các áp lực từ môi trường và hoạt động đánh bắt của con người.
Giá trị kinh tế và sử dụng trong ẩm thực
Là nguồn lợi thủy sản
Mặc dù nhỏ bé, dogfish lại là một nguồn lợi thủy sản quan trọng ở nhiều nơi trên thế giới:
- Châu Âu: Đặc biệt là ở Pháp, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha và một số nước Bắc Âu, thịt dogfish được coi là một loại hải sản ngon và bổ dưỡng.
- Bán buôn và xuất khẩu: Dogfish được đánh bắt với số lượng lớn để xuất khẩu sang các thị trường khác nhau.
Các tên gọi trong ẩm thực
Trong ngành công nghiệp thực phẩm, dogfish thường được gọi bằng những cái tên khác để tránh sự nhầm lẫn hoặc định kiến:
- Rock salmon (cá mập đá): Tên gọi phổ biến ở Anh.
- Hoki (tuy nhiên, đây là tên của một loài cá khác, dễ gây nhầm lẫn).
- Flake: Tên gọi dùng trong các cửa hàng bán cá và khoai tây chiên (fish and chips) ở Úc.
Giá trị dinh dưỡng của thịt dogfish
Thịt dogfish có màu trắng, thịt chắc, ít mỡ và có vị ngọt thanh tự nhiên. Về mặt dinh dưỡng:
- Giàu protein: Là nguồn cung cấp protein chất lượng cao, dễ hấp thụ.
- Ít chất béo: Hàm lượng chất béo thấp, phù hợp với những người đang ăn kiêng.
- Chứa omega-3: Cũng như các loài cá biển khác, thịt dogfish chứa axit béo omega-3 có lợi cho tim mạch.
- Chứa vitamin và khoáng chất: Như vitamin B12, selen, photpho.
Các món ăn chế biến từ dogfish
- Chiên giòn: Miếng thịt dogfish được tẩm bột và chiên giòn, ăn kèm với khoai tây chiên và nước sốt tartar.
- Nướng: Thịt dogfish nướng với chanh, tỏi và các loại thảo mộc tạo nên hương vị thơm ngon.
- Hấp: Phương pháp chế biến giữ được độ ngọt và dinh dưỡng của thịt cá.
- Làm sashimi hoặc sushi: Ở một số nước châu Á, thịt dogfish tươi sống cũng được dùng để làm các món ăn này (tuy nhiên cần đảm bảo cá được đánh bắt và bảo quản đúng cách để tránh nhiễm ký sinh trùng).
Vai trò trong nghiên cứu khoa học
Mô hình sinh học lý tưởng
Dogfish là một trong những loài cá mập được nghiên cứu nhiều nhất trong phòng thí nghiệm. Chúng được coi là mô hình sinh học lý tưởng cho nhiều lĩnh vực nghiên cứu:
- Giải phẫu học: Hệ thống tuần hoàn, hô hấp và thần kinh của dogfish tương đối đơn giản hơn so với các loài cá mập lớn, nhưng vẫn mang đầy đủ đặc trưng của lớp cá mập. Điều này giúp các nhà sinh học dễ dàng quan sát và giảng dạy.
- Sinh lý học: Nghiên cứu về cách thức hoạt động của các cơ quan nội tạng, hệ thống cảm biến điện từ, và khả năng thích nghi với áp lực nước sâu.
- Phát triển phôi: Thời gian mang thai dài và quá trình phát triển phôi của dogfish là chủ đề hấp dẫn trong nghiên cứu sinh học phát triển.
Nghiên cứu bảo tồn
- Chỉ số sức khỏe đại dương: Sự suy giảm số lượng dogfish ở một số khu vực được coi là chỉ số cảnh báo về sự suy thoái của hệ sinh thái biển.
- Tác động của đánh bắt quá mức: Dogfish là một ví dụ điển hình để nghiên cứu về tác động lâu dài của việc đánh bắt quá mức đối với các loài sinh vật biển có tốc độ sinh sản chậm.
Nghiên cứu dược phẩm
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Diệt Rêu Hồ Cá Rồng An Toàn Và Hiệu Quả
- Squalamine: Một hợp chất được chiết xuất từ gan của dogfish, có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào ung thư và kháng virus. Các nhà khoa học đang nghiên cứu tiềm năng của squalamine trong điều trị một số loại ung thư và bệnh nhiễm virus.
- Squalene: Một loại dầu tự nhiên có trong gan dogfish, được sử dụng rộng rãi trong mỹ phẩm và dược phẩm như một chất dưỡng ẩm, làm mềm da và làm tá dược trong một số loại vắc-xin.
Những loài cá khác cũng có tên gọi “Dogfish”
Sự nhầm lẫn trong tên gọi
Cần lưu ý rằng, từ “dogfish” không chỉ dùng để chỉ các loài cá mập nhỏ thuộc họ Squalidae. Trong thực tế, có một số loài sinh vật biển khác cũng được gọi là “dogfish”, nhưng chúng không phải là cá mập:
- Cá nóc (Pufferfish): Ở một số khu vực, cá nóc cũng được gọi là dogfish do chúng có thể phồng lên khi bị đe dọa.
- Cá đuối gai độc (Stingray): Một số loài cá đuối nhỏ cũng được gọi là dogfish ở các địa phương khác nhau.
- Các loài cá xương nhỏ: Trong ngành đánh bắt cá, bất kỳ loài cá nhỏ nào cũng có thể bị gọi nhầm là dogfish.
Làm thế nào để phân biệt?
Để tránh nhầm lẫn, khi nói đến dogfish trong ngữ cảnh khoa học hoặc ẩm thực, người ta thường chỉ định rõ loài hoặc họ động vật. Ví dụ:
- Spiny dogfish (Squalus acanthias) – chỉ loài cá mập dogfish vây đen.
- Deep-sea dogfish – chỉ các loài dogfish sống ở vùng nước sâu.
Những mối đe dọa và tình trạng bảo tồn
Áp lực từ đánh bắt quá mức
- Mục đích đánh bắt: Dogfish bị đánh bắt chủ yếu để lấy thịt, gan (lấy squalene), và vây.
- Tốc độ sinh sản chậm: Như đã nói ở trên, dogfish có thời gian trưởng thành chậm, thời gian mang thai dài và sinh ít con. Điều này khiến quần thể của chúng không thể phục hồi nhanh chóng sau khi bị khai thác quá mức.
- Bị bắt làm cá bycatch: Ngoài việc bị đánh bắt trực tiếp, dogfish còn thường bị bắt phải trong các lưới đánh cá targeting các loài cá khác như cá tuyết, cá cam. Việc này làm gia tăng tỷ lệ mortal của chúng.
Biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường
- Nhiệt độ nước biển tăng: Ảnh hưởng đến môi trường sống và nguồn thức ăn của dogfish.
- Ô nhiễm nhựa và hóa chất: Các chất độc hại có thể tích tụ trong cơ thể dogfish, ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng sinh sản của chúng.
- Suy giảm oxy đại dương: Hiện tượng “dead zones” (vùng chết) do thiếu oxy cũng đe dọa đến sự sống của các loài sinh vật biển, trong đó có dogfish.
Tình trạng bảo tồn hiện tại
Theo Sách Đỏ IUCN (Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế):
- Cá mập dogfish vây đen (Squalus acanthias) được xếp vào Loài Nguy cấp (Endangered) ở một số khu vực, đặc biệt là Đại Tây Dương phía Tây và Biển Baltic, do bị đánh bắt quá mức kéo dài.
- Ở một số khu vực khác, như Thái Bình Dương phía Đông, quần thể dogfish được đánh giá là Ít lo ngại (Least Concern) do có các biện pháp quản lý nghề cá hiệu quả hơn.
Các biện pháp bảo tồn
- Thiết lập hạn ngạch đánh bắt: Các quốc gia và tổ chức quốc tế đang nỗ lực thiết lập các hạn ngạch đánh bắt dogfish một cách bền vững.
- Cấm đánh bắt trong mùa sinh sản: Bảo vệ các con cái đang mang thai để duy trì quần thể.
- Sử dụng thiết bị đánh bắt có chọn lọc: Giảm tỷ lệ bycatch bằng cách sử dụng các loại lưới có kích thước mắt lưới phù hợp hoặc lắp đặt các thiết bị loại bỏ cá không mục tiêu.
- Tuyên truyền và giáo dục: Nâng cao nhận thức của người dân và ngư dân về vai trò của dogfish trong hệ sinh thái và tầm quan trọng của việc bảo tồn chúng.
Dogfish trong văn hóa và đời sống con người
Trong văn học và nghệ thuật
- Tác phẩm văn học: Dogfish đôi khi xuất hiện trong các tác phẩm văn học và thơ ca như một biểu tượng của sự kiên nhẫn, tồn tại dai dẳng dưới đáy biển.
- Nghệ thuật điêu khắc: Hình ảnh dogfish được khắc họa trong một số tác phẩm điêu khắc gỗ hoặc tranh vẽ về đại dương.
Trong ẩm thực đường phố
- Fish and chips: Ở Anh, thịt dogfish (được gọi là rock salmon) là một trong những loại cá phổ biến dùng để làm món fish and chips.
- Các quán ăn ven biển: Ở nhiều quốc gia châu Âu, các quán ăn nhỏ ven biển thường phục vụ các món nướng, chiên từ thịt dogfish với giá cả phải chăng.
Trong y học dân gian
- Dầu gan cá: Dầu chiết xuất từ gan dogfish (giàu squalene) từng được sử dụng trong y học dân gian để bôi ngoài da, chữa các bệnh về da hoặc làm thuốc uống bổ sung vitamin.
- Bột xương cá: Ở một số nơi, xương dogfish được nghiền thành bột và dùng như một loại thực phẩm chức năng.
Những điều thú vị ít biết về Dogfish
1. Khả năng sống sót kỳ diệu
- Chịu được áp lực nước sâu: Dogfish có thể chịu được áp lực nước cực lớn ở độ sâu hàng ngàn mét mà không bị vỡ tan.
- Chịu đựng thiếu oxy: Một số loài dogfish có thể sống sót trong môi trường thiếu oxy trong thời gian dài.
2. Hệ thống cảm biến siêu nhạy
- Cảm biến điện từ: Như đã nói, dogfish có thể phát hiện ra các tín hiệu điện yếu ớt phát ra từ cơ thể con mồi. Điều này giúp chúng săn mồi chính xác ngay cả trong bóng tối.
- Cảm biến áp suất: Chúng cũng có thể cảm nhận được những thay đổi nhỏ về áp suất nước, giúp dự đoán thời tiết hoặc phát hiện sự di chuyển của các sinh vật lớn.
3. Tuổi thọ “lâu năm”
- Sống cả thế kỷ: Việc một con cá mập nhỏ bé có thể sống tới 100 năm là điều khiến nhiều người kinh ngạc. Điều này cho thấy tốc độ trao đổi chất và lão hóa của chúng diễn ra rất chậm.
4. Sinh sản “siêu chậm”
- Mang thai lâu nhất: Thời gian mang thai 2-3 năm là một kỷ lục trong giới động vật. Điều này đồng nghĩa với việc một con dogfish cái có thể chỉ sinh sản vài lần trong suốt cuộc đời mình.
Câu hỏi thường gặp (FAQ) về Dogfish
1. Dogfish có nguy hiểm không?
Không nguy hiểm đối với con người. Dogfish là loài cá mập nhỏ, không tấn công người. Tuy nhiên, hai gai ở vây lưng của chúng có thể gây ngứa hoặc kích ứng da nếu bị đâm phải. Vì vậy, khi xử lý dogfish, nên đeo găng tay và cẩn thận.
2. Ăn dogfish có an toàn không?
Có, nếu được đánh bắt và chế biến đúng cách. Tuy nhiên, cần lưu ý:
- Nguy cơ nhiễm ký sinh trùng: Như các loài cá biển khác, dogfish có thể nhiễm ký sinh trùng anisakis. Cần nấu chín kỹ hoặc đông lạnh ở nhiệt độ đủ thấp để tiêu diệt ký sinh trùng nếu ăn sống.
- Hàm lượng thủy ngân: Mặc dù nhỏ hơn so với các loài cá mập lớn, nhưng dogfish vẫn có thể tích tụ một lượng thủy ngân nhất định. Nên ăn ở mức độ vừa phải, đặc biệt là phụ nữ mang thai và trẻ em.
3. Làm thế nào để phân biệt dogfish với các loài cá khác?
- Hai vây lưng có gai: Đây là đặc điểm nhận dạng dễ nhất.
- Không có vây chậu: Quan sát bụng sẽ thấy không có vây.
- Mắt lớn và không có màng第三 miếng: Mắt không có mí di chuyển như cá xương.
4. Dogfish có quý hiếm không?
Tùy thuộc vào khu vực. Ở một số nơi như Đại Tây Dương phía Tây, dogfish bị đánh giá là nguy cấp do bị đánh bắt quá mức. Ở những khu vực khác, chúng vẫn còn tương đối phổ biến. Việc đánh bắt và buôn bán dogfish ở một số quốc gia đang bị kiểm soát chặt chẽ.
5. Có thể nuôi dogfish làm thú cưng không?
Không khuyến khích. Dogfish là loài sống ở biển, cần môi trường nước mặn với điều kiện đặc biệt (áp suất, nhiệt độ, độ mặn). Chúng cũng cần không gian sống rộng lớn để bơi lội. Việc nuôi dogfish trong bể cá gia đình là gây hại cho chúng và không khả thi về mặt kỹ thuật cũng như chi phí.
Kết luận
Qua bài viết này, chúng ta đã giải đáp được câu hỏi “dogfish là cá gì?”. Hóa ra, dogfish không phải là cá heo, mà là một nhóm các loài cá mập nhỏ sống ở đại dương. Chúng tuy bé nhỏ nhưng lại ẩn chứa nhiều điều thú vị: từ khả năng sống sót ở độ sâu khủng khiếp, cho đến tuổi thọ cả thế kỷ, hay thời gian mang thai dài nhất trong giới động vật.
Dogfish không chỉ là một phần quan trọng trong hệ sinh thái biển mà còn có giá trị kinh tế và khoa học to lớn. Tuy nhiên, do tốc độ sinh sản chậm và áp lực đánh bắt quá mức, nhiều quần thể dogfish đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng.
Hiểu rõ về dogfish là bước đầu tiên để chúng ta có thể bảo vệ và duy trì sự cân bằng của đại dương. Mỗi loài sinh vật, dù lớn hay nhỏ, đều có vai trò riêng trong hệ sinh thái. Hãy cùng tìm hiểu thêm và chung tay bảo vệ sự đa dạng sinh học của hành tinh chúng ta.
Nếu bạn muốn tận mắt chiêm ngưỡng những loài sinh vật biển kỳ thú, hãy ghé thăm Hanoi Zoo – nơi mang đến những trải nghiệm giáo dục và giải trí tuyệt vời về thế giới động vật.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 8, 2025 by Thanh Thảo
