Bạn có thể đã từng nghe hoặc xem qua những video gây tò mò về cuộc tấn công của cá mút đá full, mô tả một sinh vật giống lươn với cái miệng tròn đầy răng đang bám chặt vào một con cá lớn. Hình ảnh này dễ dàng gợi lên cảm giác sợ hãi, khiến nhiều người lầm tưởng chúng là những con quái vật hung hãn của đại dương. Tuy nhiên, sự thật đằng sau hành vi này phức tạp và hấp dẫn hơn nhiều, hé lộ một câu chuyện về sự tiến hóa, sinh tồn và cả những tác động sinh thái sâu rộng.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Cung Cấp Oxy Cho Cá Đúng Cách
Tổng quan về “cuộc tấn công” của cá mút đá
Thực chất, cái mà chúng ta gọi là “cuộc tấn công” của cá mút đá không phải là một hành vi hung hăng nhằm giết chóc, mà là một cơ chế kiếm ăn ký sinh vô cùng hiệu quả. Cá mút đá, đặc biệt là loài cá mút đá biển (Petromyzon marinus), sử dụng chiếc miệng hình đĩa giác hút, không có hàm, để bám chặt vào các loài cá lớn hơn. Sau đó, chúng dùng chiếc lưỡi có răng sắc nhọn để bào mòn da và vảy của vật chủ, tạo ra một vết thương hở để hút máu và dịch cơ thể. Đây là một chiến lược sinh tồn đã được hoàn thiện qua hàng trăm triệu năm tiến hóa.
Có thể bạn quan tâm: Con Nhái Giả Câu Cá: Giải Mã Sức Hút Từ Loài Nhái Thật
Cá Mút Đá – Sinh Vật Cổ Xưa Hay “Ma Cà Rồng” Biển Cả?
Để hiểu rõ về hành vi của cá mút đá, trước hết chúng ta cần tìm hiểu về chính sinh vật độc đáo này. Chúng không phải là cá theo đúng nghĩa thông thường mà thuộc một lớp động vật không hàm cổ đại, mang trong mình những đặc điểm của một thời kỳ xa xưa trong lịch sử Trái Đất.
Nguồn gốc và phân loại khoa học
Cá mút đá thuộc lớp Petromyzontida, là một trong những nhóm động vật có xương sống cổ xưa nhất còn tồn tại. Các hóa thạch cho thấy chúng đã xuất hiện từ khoảng 360 triệu năm trước, gần như không thay đổi nhiều về hình dạng cơ bản. Điều này có nghĩa là chúng đã bơi trong các đại dương của thế giới từ trước cả khi khủng long xuất hiện.
Chúng không có xương, thay vào đó là bộ khung sụn, tương tự như cá mập và cá đuối. Đặc điểm nổi bật nhất là chúng không có hàm, một đặc tính nguyên thủy của các loài cá cổ đại. Hiện có khoảng 38 loài cá mút đá được biết đến, phân bố ở các vùng biển ôn đới và vùng nước ngọt trên khắp thế giới.
Đặc điểm hình thái độc đáo
Cơ thể của cá mút đá có hình trụ, dài và trơn nhẵn như lươn, không có vảy. Chúng không có vây ngực và vây bụng như các loài cá thông thường. Nhưng cấu trúc đáng sợ và cũng là công cụ sinh tồn quan trọng nhất của chúng chính là cái miệng.
Miệng của cá mút đá là một đĩa giác hút tròn, bên trong có nhiều hàng răng sừng sắc nhọn xếp thành vòng tròn đồng tâm. Ở giữa miệng là một chiếc lưỡi cũng được bao phủ bởi các cấu trúc giống như răng. Cấu trúc này hoạt động như một máy khoan và hút hoàn hảo, cho phép chúng bám chặt vào con mồi một cách chắc chắn ngay cả khi vật chủ đang bơi với tốc độ cao.
Giải Mã Chi Tiết “Cuộc Tấn Công” Của Cá Mút Đá
Hành vi ký sinh của cá mút đá là một quá trình gồm nhiều bước, được điều khiển bởi bản năng và các cơ quan cảm giác nhạy bén. Đây không phải là một cuộc tấn công ngẫu nhiên mà là một chiến lược săn mồi được tính toán kỹ lưỡng.
Quá trình định vị con mồi
Cá mút đá không có thị lực tốt, nhưng chúng bù lại bằng một khứu giác cực kỳ phát triển. Chúng có thể phát hiện các hợp chất hóa học do cá tiết ra từ khoảng cách rất xa. Các nhà khoa học tin rằng chúng đặc biệt nhạy cảm với “mùi” của các loài cá đang bị căng thẳng hoặc bị thương, khiến những cá thể này trở thành mục tiêu dễ dàng hơn.
Khi đã ở gần, chúng sử dụng các cơ quan cảm nhận áp lực và chuyển động nước dọc theo cơ thể để xác định vị trí chính xác của vật chủ. Chúng thường nhắm vào những vùng mềm trên cơ thể cá như bụng hoặc gần mang, nơi dễ dàng khoan thủng hơn.
Cơ chế bám và hút máu
Khi đã tiếp cận được mục tiêu, cá mút đá áp chiếc miệng giác hút của mình vào da cá. Lực hút được tạo ra mạnh đến mức gần như không thể gỡ ra bằng tay. Ngay sau đó, chiếc lưỡi gai bắt đầu hoạt động, bào mòn da và vảy của vật chủ như một tờ giấy nhám.
Có thể bạn quan tâm: Đánh Bắt Cá Trái Phép Ảnh Hưởng Đại Dương Ra Sao?
Trong quá trình này, các tuyến trong miệng cá mút đá tiết ra một chất gọi là lamphredin. Đây là một chất chống đông máu cực mạnh, ngăn máu của vật chủ đông lại tại vết thương, đảm bảo một dòng chảy liên tục. Cá mút đá sẽ hút máu và dịch cơ thể cho đến khi no, một quá trình có thể kéo dài vài giờ đến vài ngày. Một con cá mút đá trưởng thành có thể tiêu thụ một lượng máu đáng kể trong suốt cuộc đời của nó.
Hậu quả đối với vật chủ
Không phải lúc nào cá mút đá hút máu cũng giết chết vật chủ ngay lập tức. Đối với những con cá lớn và khỏe mạnh, chúng có thể sống sót sau một “cuộc tấn công” nhưng sẽ mang trên mình một vết sẹo tròn đặc trưng. Tuy nhiên, những vết thương này khiến cá dễ bị nhiễm trùng thứ cấp.
Đối với những con cá nhỏ hơn hoặc nếu bị nhiều cá mút đá tấn công cùng lúc, khả năng tử vong là rất cao. Ngay cả khi sống sót, việc mất máu và dịch cơ thể cũng khiến vật chủ suy yếu, chậm chạp và dễ trở thành con mồi cho các loài săn mồi khác. Trung bình, chỉ có khoảng một trong bảy con cá sống sót sau khi bị cá mút đá biển ký sinh.
Cá Mút Đá Có Tấn Công Con Người Không?
Hình ảnh đáng sợ của cá mút đá thường làm dấy lên câu hỏi: liệu chúng có nguy hiểm với con người không? Câu trả lời ngắn gọn là rất hiếm và gần như không thể.
Mặc dù đã có một vài báo cáo hiếm hoi về việc cá mút đá bám vào người bơi, nhưng đây được cho là những trường hợp nhầm lẫn hoặc ngẫu nhiên. Cá mút đá tiến hóa để ký sinh trên các loài cá máu lạnh, và cơ thể con người không phải là vật chủ phù hợp. Da người dày hơn và hệ thống miễn dịch của chúng ta cũng khác.
Hơn nữa, chúng không có hàm để cắn theo cách thông thường. Chúng chỉ có thể bám và bào mòn. Vì vậy, ngay cả trong trường hợp cực kỳ hiếm hoi một con cá mút đá bám vào người, nó cũng không thể gây ra tổn thương nghiêm trọng như cách chúng làm với cá. Nỗi sợ hãi về việc chúng tấn công con người phần lớn đến từ phim ảnh và những câu chuyện cường điệu hóa.
Vai Trò Sinh Thái và Tác Động Khi Trở Thành Loài Xâm Lấn
Trong môi trường sống bản địa của mình, cá mút đá là một phần tự nhiên của hệ sinh thái. Tuy nhiên, khi chúng xâm nhập vào những khu vực mới, chúng có thể gây ra một thảm họa sinh thái thực sự.
Vai trò trong hệ sinh thái bản địa
Ở Đại Tây Dương, quê hương của cá mút đá biển, các loài cá bản địa đã cùng tiến hóa với chúng trong hàng triệu năm. Chúng đã phát triển các cơ chế phòng vệ nhất định, và quần thể cá mút đá được kiểm soát bởi các loài săn mồi tự nhiên và nguồn thức ăn hạn chế. Do đó, tác động của chúng được giữ ở mức cân bằng.
Thảm họa tại Ngũ Đại Hồ
Câu chuyện hoàn toàn khác khi cá mút đá biển xâm nhập vào khu vực Ngũ Đại Hồ (Great Lakes) của Bắc Mỹ vào đầu thế kỷ 20 thông qua các kênh đào nhân tạo. Tại đây, chúng không có kẻ thù tự nhiên và các loài cá bản địa, đặc biệt là cá hồi hồ (lake trout), hoàn toàn không có khả năng phòng vệ.
Sự xâm lấn của cá mút đá đã gây ra sự sụp đổ của ngành công nghiệp đánh bắt cá hồi hồ, vốn là trụ cột kinh tế của khu vực. Theo Ủy ban Nghề cá Ngũ Đại Hồ, sản lượng khai thác cá hồi hồ hàng năm đã giảm từ khoảng 15 triệu pound xuống chỉ còn 300.000 pound vào đầu những năm 1960. Một con cá mút đá duy nhất có thể giết chết tới 40 pound (khoảng 18 kg) cá trong giai đoạn ký sinh của nó.
Đây là một ví dụ điển hình và đau xót về tác động tàn phá của các loài xâm lấn đối với hệ sinh thái bản địa. Nó cũng là lời nhắc nhở về tầm quan trọng của việc duy trì sự cân bằng tự nhiên, một bài học quý giá mà các tổ chức như Hanoi Zoo luôn nỗ lực truyền tải đến cộng đồng.
Các Biện Pháp Kiểm Soát và Quản Lý Quần Thể Cá Mút Đá
Trước sự tàn phá tại Ngũ Đại Hồ, các nhà khoa học và cơ quan quản lý của Hoa Kỳ và Canada đã phải phát triển các phương pháp kiểm soát quần thể cá mút đá xâm lấn. Chương trình này là một trong những nỗ lực quản lý động vật hoang dã xâm lấn thành công nhất trên thế giới.
Có thể bạn quan tâm: Cutlassfish Là Cá Gì? Tổng Quan Về Loài Cá Hố Bí Ẩn
Rào cản và bẫy
Cá mút đá có một vòng đời phức tạp. Chúng sinh sản ở các dòng sông và suối nước ngọt. Ấu trùng (gọi là ammocoetes) sống trong bùn đáy sông trong nhiều năm trước khi biến thái và di chuyển ra hồ để bắt đầu giai đoạn ký sinh.
Các nhà khoa học đã lợi dụng hành trình di cư này bằng cách xây dựng các rào cản đặc biệt trên các con sông. Những rào cản này được thiết kế để ngăn cá mút đá trưởng thành bơi ngược dòng đến bãi đẻ, đồng thời cho phép các loài cá khác đi qua. Các bẫy cũng được đặt tại các rào cản này để bắt và loại bỏ cá mút đá.
Sử dụng hóa chất Lampricides
Một trong những công cụ hiệu quả nhất là việc sử dụng các hóa chất diệt ấu trùng cá mút đá, gọi là lampricides. Hóa chất chính được sử dụng là TFM (3-trifluoromethyl-4-nitrophenol). Hóa chất này được lựa chọn cẩn thận vì nó có độc tính cao đối với ấu trùng cá mút đá nhưng tương đối vô hại đối với hầu hết các loài sinh vật khác khi được sử dụng ở nồng độ được kiểm soát.
Việc áp dụng TFM vào các con sông đã được xác định có ấu trùng cá mút đá đã giúp giảm quần thể của chúng tới 90% ở nhiều khu vực, cho phép các loài cá bản địa có cơ hội phục hồi.
Thả con đực vô sinh
Một kỹ thuật bổ sung là chương trình thả con đực vô sinh. Các con cá mút đá đực bị bắt, được triệt sản bằng tia gamma trong phòng thí nghiệm và sau đó thả trở lại tự nhiên. Những con đực vô sinh này vẫn cạnh tranh với những con đực khỏe mạnh để giao phối với con cái, nhưng những quả trứng được thụ tinh bởi chúng sẽ không phát triển. Điều này giúp giảm tỷ lệ sinh sản thành công trong quần thể.
Nhờ sự kết hợp của các biện pháp này, quần thể cá mút đá ở Ngũ Đại Hồ đã được kiểm soát hiệu quả, và ngành thủy sản đã dần phục hồi, mặc dù mối đe dọa vẫn còn đó và các nỗ lực kiểm soát vẫn phải được duy trì liên tục.
Tầm quan trọng trong Nghiên cứu và Văn hóa
Ngoài vai trò là một kẻ ký sinh đáng sợ và một loài xâm lấn nguy hiểm, cá mút đá còn có những giá trị đáng ngạc nhiên khác.
Đối tượng nghiên cứu quý giá
Vì là một trong những loài động vật có xương sống nguyên thủy nhất, cá mút đá là một đối tượng nghiên cứu vô giá cho các nhà sinh học tiến hóa. Bằng cách nghiên cứu bộ gen và sinh lý học của chúng, các nhà khoa học có thể hiểu thêm về sự tiến hóa của các đặc điểm phức tạp hơn ở động vật có xương sống, bao gồm cả hệ thống miễn dịch và hệ thần kinh. Đặc biệt, tủy sống của cá mút đá có khả năng tái tạo phi thường sau chấn thương, mang lại hy vọng cho các nghiên cứu y học về điều trị tổn thương tủy sống ở người.
Trong ẩm thực và văn hóa
Ở một số nơi trên thế giới, đặc biệt là ở châu Âu như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha và Pháp, cá mút đá được coi là một món ăn cao cấp. Chúng có một lịch sử lâu đời trong ẩm thực, thậm chí từng là món ăn yêu thích của các vị vua Anh thời trung cổ. Vua Henry I của Anh được cho là đã qua đời vì ăn quá nhiều cá mút đá.
Việc xem xét các khía cạnh khác nhau của một loài vật, từ sinh thái đến văn hóa, giúp chúng ta có một cái nhìn toàn diện và bớt định kiến hơn về thế giới tự nhiên.
Thay vì chỉ nhìn thấy một con quái vật qua những clip giật gân, việc tìm hiểu sâu hơn về cuộc tấn công của cá mút đá full đã mở ra một câu chuyện khoa học đầy hấp dẫn. Chúng ta thấy được một cơ chế sinh tồn cổ xưa, một ví dụ cảnh báo về loài xâm lấn, và một minh chứng cho sự kiên trì của con người trong việc khắc phục các vấn đề sinh thái. Cá mút đá, dù đáng sợ, vẫn là một mắt xích quan trọng và là một phần không thể thiếu của sự đa dạng sinh học phức tạp trên hành tinh của chúng ta.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 6, 2025 by Thanh Thảo
