Vấn nạn đánh bắt cá trái phép, hay còn được biết đến với thuật ngữ quốc tế là IUU (Illegal, Unreported, and Unregulated fishing), đang là một trong những mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với sức khỏe của các đại dương và sự bền vững của nguồn lợi thủy sản toàn cầu. Hoạt động này không chỉ phá hủy hệ sinh thái biển mà còn gây ra những thiệt hại kinh tế khổng lồ và làm xói mòn an ninh lương thực của nhiều quốc gia, đòi hỏi một nỗ lực chung từ cộng đồng quốc tế để giải quyết.
Có thể bạn quan tâm: Con Mẻ Cho Cá Bột Là Gì Và Cách Sử Dụng Hiệu Quả?
Tổng quan về nạn đánh bắt cá trái phép
Đánh bắt cá trái phép (IUU) là một thuật ngữ bao trùm các hoạt động khai thác thủy sản vi phạm pháp luật và các quy định bảo tồn. Nó bao gồm ba thành phần chính: Đánh bắt bất hợp pháp (Illegal) là hành vi vi phạm luật pháp của một quốc gia hoặc các nghĩa vụ quốc tế; Không báo cáo (Unreported) là việc không báo cáo hoặc báo cáo sai sản lượng đánh bắt cho cơ quan quản lý; và Không theo quy định (Unregulated) là hoạt động của các tàu không treo cờ hoặc tàu hoạt động ở những khu vực không có biện pháp quản lý bảo tồn. Đây là một hiểm họa đa chiều, gây suy giảm nghiêm trọng trữ lượng cá, phá hủy môi trường sống và đe dọa sinh kế của hàng triệu người phụ thuộc vào nghề cá bền vững.
Hiểu rõ về đánh bắt cá trái phép (IUU)
Để chống lại vấn nạn này một cách hiệu quả, việc đầu tiên là phải hiểu rõ bản chất phức tạp của nó. IUU không phải là một hành động đơn lẻ mà là một hệ thống các hành vi sai trái, mỗi hành vi đều góp phần vào sự tàn phá chung.
Đánh bắt Bất hợp pháp (Illegal Fishing)
Đây là hình thức dễ nhận biết nhất, bao gồm các hoạt động được thực hiện mà không có sự cho phép của quốc gia sở tại hoặc vi phạm các điều khoản và điều kiện cấp phép. Các hành vi cụ thể bao gồm đánh bắt trong vùng biển bị cấm, sử dụng ngư cụ bị cấm như lưới có mắt quá nhỏ hoặc chất nổ, khai thác các loài được bảo vệ, hoặc vượt quá hạn ngạch cho phép.
Hành vi này trực tiếp làm suy giảm các quần thể cá được quản lý, gây khó khăn cho các nỗ lực phục hồi và bảo tồn. Nó tạo ra một sân chơi không công bằng, gây thiệt hại cho những ngư dân tuân thủ pháp luật.
Đánh bắt Không báo cáo (Unreported Fishing)
Đây là hành vi cố tình che giấu hoặc báo cáo không chính xác về sản lượng đánh bắt cho các cơ quan quản lý quốc gia hoặc các tổ chức quản lý nghề cá khu vực. Khi sản lượng thực tế bị che giấu, các nhà khoa học không thể đánh giá chính xác tình trạng của trữ lượng cá.
Điều này dẫn đến việc thiết lập các hạn ngạch khai thác thiếu thực tế, có thể cao hơn nhiều so với khả năng phục hồi của quần thể cá. Về lâu dài, việc không báo cáo có thể dẫn đến sự sụp đổ của toàn bộ một ngành khai thác thủy sản mà không có dấu hiệu cảnh báo rõ ràng.
Đánh bắt Không theo quy định (Unregulated Fishing)
Có thể bạn quan tâm: Cutlassfish Là Cá Gì? Tổng Quan Về Loài Cá Hố Bí Ẩn
Hoạt động này thường liên quan đến các tàu cá không mang cờ quốc gia nào (tàu vô thừa nhận) hoặc mang “cờ thuận tiện” – đăng ký tại các quốc gia có quy định lỏng lẻo. Những con tàu này hoạt động trong các vùng biển quốc tế nơi không có các biện pháp bảo tồn và quản lý hiệu quả.
Chúng khai thác nguồn lợi một cách tự do mà không bị ràng buộc bởi bất kỳ hạn ngạch hay quy định nào, gây ra sự cạn kiệt nguồn cá di cư và các loài xuyên biên giới, làm suy yếu các nỗ lực quản lý nghề cá mang tính hợp tác quốc tế.
Hậu quả tàn khốc đối với hệ sinh thái biển
Tác động của đánh bắt cá trái phép vượt xa việc làm giảm số lượng cá. Nó gây ra một chuỗi các phản ứng tiêu cực, làm tổn thương toàn bộ cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái đại dương.
Suy giảm đa dạng sinh học
Việc sử dụng các phương pháp đánh bắt hủy diệt như thuốc nổ, xyanua, hoặc lưới kéo đáy (bottom trawling) ở các khu vực nhạy cảm không chỉ bắt cá mục tiêu mà còn tàn phá mọi thứ trên đường đi của chúng. Các rạn san hô, thảm cỏ biển và các hệ sinh thái đáy biển mất hàng thập kỷ, thậm chí hàng thế kỷ để phục hồi.
Sự mất mát môi trường sống này dẫn đến sự suy giảm của vô số loài khác, từ các loài không xương sống nhỏ bé đến các loài săn mồi lớn hơn, làm giảm đa dạng sinh học và khả năng chống chịu của hệ sinh thái trước biến đổi khí hậu.
Phá vỡ chuỗi thức ăn
Khai thác quá mức một loài cá chủ chốt có thể gây ra hiệu ứng gợn sóng trong toàn bộ chuỗi thức ăn. Ví dụ, việc đánh bắt cạn kiệt các loài cá nhỏ ăn thực vật phù du có thể dẫn đến sự bùng nổ của tảo và làm giảm lượng thức ăn cho các loài săn mồi lớn hơn như cá ngừ, cá mập và động vật có vú biển.
Ngược lại, việc loại bỏ các loài săn mồi đỉnh bảng như cá mập có thể dẫn đến sự gia tăng không kiểm soát của các loài ở bậc dinh dưỡng thấp hơn, gây mất cân bằng nghiêm trọng cho hệ sinh thái.
Vấn đề đánh bắt không chủ đích (Bycatch)
Các hoạt động IUU thường không tuân thủ các quy định về giảm thiểu đánh bắt không chủ đích. Kết quả là một số lượng lớn các loài không phải mục tiêu, bao gồm rùa biển, cá heo, chim biển và cá mập, bị mắc vào lưới và chết một cách vô ích. Theo Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), đánh bắt không chủ đích chiếm tới 40% sản lượng đánh bắt toàn cầu, một con số đáng báo động cho thấy sự lãng phí tài nguyên và mối đe dọa đối với các loài nguy cấp.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Cung Cấp Oxy Cho Cá Đúng Cách
Tác động kinh tế và xã hội sâu rộng
Vấn nạn đánh bắt cá trái phép không chỉ là một vấn đề môi trường mà còn là một cuộc khủng hoảng kinh tế và xã hội. Nó đánh cắp nguồn tài nguyên từ các quốc gia, đặc biệt là các nước đang phát triển, và gây ra những bất ổn xã hội nghiêm trọng.
Thiệt hại kinh tế toàn cầu
Theo ước tính, ngành công nghiệp đánh bắt cá trái phép gây thiệt hại cho nền kinh tế toàn cầu từ 10 đến 23 tỷ USD mỗi năm (FAO, 2020). Số tiền này bị thất thoát do không được báo cáo, không bị đánh thuế và làm suy giảm giá trị của ngành thủy sản hợp pháp.
Đối với các quốc gia đang phát triển, nơi nghề cá thường là trụ cột của nền kinh tế, sự mất mát này có thể làm tê liệt ngân sách quốc gia, ảnh hưởng đến khả năng cung cấp các dịch vụ công cộng thiết yếu như y tế và giáo dục.
Mối đe dọa đến an ninh lương thực
Trên khắp thế giới, hơn ba tỷ người phụ thuộc vào hải sản như một nguồn protein chính. Khai thác thủy sản bền vững là yếu tố sống còn để đảm bảo an ninh lương thực cho các cộng đồng ven biển. Khi các tàu cá IUU càn quét và làm cạn kiệt nguồn lợi, họ đang trực tiếp lấy đi nguồn thực phẩm và sinh kế của những người dân địa phương.
Điều này không chỉ gây ra nạn đói và suy dinh dưỡng mà còn có thể dẫn đến xung đột xã hội khi các cộng đồng tranh giành nguồn tài nguyên ngày càng khan hiếm.
Lạm dụng lao động và vi phạm nhân quyền
Các tàu cá hoạt động trái phép thường liên quan đến các hành vi vi phạm nhân quyền nghiêm trọng. Nhiều trường hợp đã ghi nhận lao động bị ép buộc, làm việc trong điều kiện nguy hiểm, bị lạm dụng thể chất và tinh thần, và không được trả lương. Đây thực chất là một hình thức nô lệ hiện đại trên biển, nơi luật pháp khó có thể vươn tới.
Những người lao động này, thường là người di cư từ các quốc gia nghèo đói, bị mắc kẹt trên biển trong nhiều năm liền, trở thành nạn nhân vô hình của một ngành công nghiệp phi pháp.
Cuộc chiến chống lại IUU: Các giải pháp toàn cầu
Có thể bạn quan tâm: Con Nhái Giả Câu Cá: Giải Mã Sức Hút Từ Loài Nhái Thật
Đối mặt với mối đe dọa phức tạp này, cộng đồng quốc tế đang nỗ lực thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ, từ tăng cường luật pháp đến ứng dụng công nghệ hiện đại.
Tăng cường hợp tác quốc tế và thực thi pháp luật
Các thỏa thuận quốc tế như Hiệp định về các biện pháp của quốc gia có cảng (PSMA) của FAO là một công cụ mạnh mẽ. Hiệp định này cho phép các quốc gia ngăn chặn các tàu bị nghi ngờ hoạt động IUU cập cảng, từ đó cắt đứt đường đưa sản phẩm bất hợp pháp vào thị trường.
Bên cạnh đó, việc chia sẻ thông tin tình báo giữa các quốc gia và các cuộc tuần tra chung trên biển giúp tăng cường khả năng giám sát và bắt giữ các tàu vi phạm. “Thẻ vàng” mà Liên minh châu Âu (EU) áp dụng cho các quốc gia không hợp tác chống IUU, như trường hợp của Thái Lan trước đây, cũng là một đòn bẩy kinh tế hiệu quả.
Ứng dụng công nghệ giám sát
Công nghệ đang mở ra những phương pháp mới để theo dõi hoạt động trên biển. Hệ thống giám sát tàu thuyền qua vệ tinh (VMS) và Hệ thống nhận dạng tự động (AIS) giúp các cơ quan chức năng theo dõi vị trí và hoạt động của các tàu cá đã đăng ký.
Các tổ chức như Global Fishing Watch sử dụng dữ liệu vệ tinh và học máy để phát hiện các hành vi đáng ngờ, ngay cả đối với các tàu cố tình tắt thiết bị theo dõi. Công nghệ chuỗi khối (blockchain) cũng đang được thử nghiệm để tạo ra một hệ thống truy xuất nguồn gốc hải sản minh bạch, từ lúc đánh bắt đến khi tới tay người tiêu dùng.
Vai trò của cộng đồng và người tiêu dùng
Mỗi cá nhân đều có thể đóng góp vào cuộc chiến chống đánh bắt cá trái phép. Bằng cách lựa chọn các sản phẩm hải sản có chứng nhận bền vững, như nhãn của Hội đồng Quản lý Biển (MSC), người tiêu dùng có thể tạo ra áp lực thị trường, khuyến khích các công ty tuân thủ các tiêu chuẩn khai thác có trách nhiệm. Tại Hanoi Zoo, chúng tôi tin rằng giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn đại dương và tiêu dùng thông minh là một trong những bước đi quan trọng nhất.
Nâng cao nhận thức về những câu chuyện đằng sau các sản phẩm hải sản, bao gồm cả các vấn đề về môi trường và nhân quyền, sẽ giúp xây dựng một thế hệ người tiêu dùng có ý thức và trách nhiệm hơn.
Tóm lại, vấn nạn đánh bắt cá trái phép là một cuộc khủng hoảng toàn cầu đòi hỏi một phản ứng toàn diện và quyết liệt. Nó không chỉ là câu chuyện về những con cá, mà còn là về sức khỏe của hành tinh, sự ổn định kinh tế và phẩm giá con người. Việc bảo vệ các đại dương khỏi sự tàn phá của IUU là trách nhiệm chung của tất cả chúng ta, từ các chính phủ, ngành công nghiệp cho đến từng người tiêu dùng, vì một tương lai nơi biển cả vẫn trù phú và tiếp tục nuôi sống nhân loại.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 6, 2025 by Thanh Thảo
