Con cá lòng tong – một loài cá nhỏ bé, thân thuộc với nhiều người dân miền Nam, giờ đây đang dần trở thành ký ức. Những ngày mưa, hình ảnh nồi cá lòng tong kho quẹt thơm nức tự dưng hiện lên trong đầu làm người ta thấy cồn cào, nhớ quê. Bây giờ, ở quê tôi, muốn có cá lòng tong ăn cũng không dễ. Ở TP HCM, mấy năm trước, nếu chịu khó ra vùng Hóc Môn, Củ Chi cũng có thể mua được cá lòng tong với giá chỉ vài chục nghìn đồng một kg. Giờ, hầu như không còn thấy ai bán loại cá này. Có lẽ do lòng tong không phải cá quý nên nếu nó tuyệt chủng, biến mất, chắc cũng chẳng mấy ai để ý.
Có thể bạn quan tâm: Khám Phá Chợ Cá Cảnh Chatuchak: Thiên Đường Của Những Tín Đồ Thú Cưng
Những Con Cá Gần Như Biến Mất
Con Cá Lòng Tong Trong Ký Ức
Có thể bạn quan tâm: Con Cá Heo Chuột Là Gì? Khám Phá Loài Động Vật Biển Kỳ Lạ Và Thông Minh
Cá lòng tong là một loài cá nước ngọt nhỏ, thân dẹp, chiều dài trung bình chỉ khoảng 10-15cm. Loài cá này từng rất phổ biến ở các vùng ngập nước, ao, đầm, ruộng lúa và các con kênh rạch ở miền Nam Việt Nam. Đặc điểm nổi bật của cá lòng tong là khả năng sống sót trong điều kiện thiếu oxy, thậm chí có thể “đi bộ” trên cạn để tìm nguồn nước mới.
Đối với thế hệ lớn lên ở nông thôn, cá lòng tong là một phần của tuổi thơ. Bắt cá lòng tong bằng tay, bằng lưới nhỏ, rồi đem về kho quẹt, chiên giòn hay nấu canh chua là những kỷ niệm không thể nào quên. Mùi thơm của nồi cá lòng tong kho quẹt, vị ngọt bùi của cá chiên giòn, hay vị chua thanh của canh cá lòng tong nấu với me, khế… là hương vị đặc trưng, khó lẫn.
Sự Suy Giảm Nhanh Chóng
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, cá lòng tong đang dần biến mất khỏi môi trường sống tự nhiên. Nguyên nhân chính là do:
- Mất môi trường sống: Việc chuyển đổi đất ngập nước, ao đầm, ruộng lúa sang các khu dân cư, khu công nghiệp đã thu hẹp nghiêm trọng môi trường sống của cá lòng tong.
- Ô nhiễm môi trường: Nước thải công nghiệp, nông nghiệp chứa nhiều hóa chất độc hại làm ô nhiễm nguồn nước, khiến cá lòng tong không thể sống sót.
- Sử dụng thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ: Việc sử dụng quá mức các loại hóa chất trong nông nghiệp đã làm chết hàng loạt sinh vật phù du, tôm, cua, cá nhỏ – nguồn thức ăn chính của cá lòng tong.
- Khai thác quá mức: Mặc dù không phải là loài cá có giá trị kinh tế cao, nhưng việc khai thác không có quy hoạch cũng góp phần làm giảm số lượng cá lòng tong trong tự nhiên.
Câu Chuyện Bảo Tồn: Những Con Cá Trong Chậu Kính
Tổ Chức WAR Và Dự Án Nhân Nuôi Cá Lòng Tong
Một lần tình cờ, đến trụ sở của Tổ chức Bảo vệ động hoang dã WAR (Wildlife At Risk) tại TP HCM, tôi ngạc nhiên khi thấy ở đây lại nuôi cá lòng tong. Trong những chậu kính màu xanh rêu, những con cá sắp đẻ to cỡ ngón tay út, bơi thong dong trông hệt như cá cảnh, rất dễ thương.
Tiến sĩ Bùi Hữu Mạnh, chuyên gia của WAR – người chịu trách nhiệm nhân giống và chăm sóc những hồ cá lòng tong – nói với tôi, nếu bán làm cá cảnh không chừng cũng hút hàng. Anh nói vui thế thôi chứ lũ cá lòng tong ở đây có “sứ mệnh” khác. Chúng là một trong những loài cá bản địa đang được WAR nuôi để thả về tự nhiên nhằm mục đích bảo tồn. Theo tiến sĩ Mạnh, ở Việt Nam, những loài cá như lòng tong, cá bã trầu… cũng đang dần cạn kiệt. Nếu không được nhân nuôi, bảo vệ, có thể chúng cũng sẽ biến mất.
Quy Trình Nhân Nuôi Và Thả Về Tự Nhiên
Dự án nhân nuôi cá lòng tong của WAR không chỉ đơn giản là nuôi cá trong bể kính. Đó là một quy trình khoa học, bài bản, bao gồm:
Có thể bạn quan tâm: Hình Ảnh Con Cá Bơi Trong Bể Nước: Khám Phá Thế Giới Dưới Thủy Tinh
- Tuyển chọn cá bố mẹ: Chọn những con cá khỏe mạnh, có kích thước đạt chuẩn để làm cá bố mẹ.
- Tạo môi trường sinh sản: Điều chỉnh nhiệt độ, độ mặn, ánh sáng… để kích thích cá sinh sản.
- Ấp trứng và chăm sóc cá bột: Theo dõi sát sao quá trình ấp trứng, chăm sóc cá bột để đạt tỷ lệ sống cao nhất.
- Thả cá giống về tự nhiên: Khi cá giống đạt kích thước nhất định, sẽ được thả về các khu vực có môi trường sống phù hợp.
Việc thả cá về tự nhiên không phải là thả bừa bãi. Cần phải khảo sát, đánh giá môi trường sống, đảm bảo rằng nơi thả cá có đủ điều kiện để cá có thể sinh tồn, phát triển và sinh sản.
Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học: Một Nhiệm Vụ Khẩn Cấp
Cái Chết Của Con Tê Giác Java
Câu chuyện làm tôi nhớ đến cái chết – sự tuyệt chủng – của con tê giác Java ở Vườn Quốc gia Cát Tiên, con vật được xem quý hiếm nhất Việt Nam. Năm 2010, thông tin con tê giác cuối cùng này bị giết chết làm nhiều người bất ngờ, thậm chí bị sốc vì số tiền chi cho công tác bảo tồn đã lên đến hàng triệu USD. Nhưng với những người am hiểu về bảo tồn động vật hoang dã, cái chết của con tê giác đã được báo trước. Đơn giản, do chỉ còn một cá thể, nếu không bị giết, nó cũng sẽ chết già trong cô độc. Nói một cách khác, khi chúng ta thấy quý hiếm và muốn bảo vệ loài tê giác này thì đã quá muộn.
Những Loài Động Thực Vật Khác Cũng Đang Dần Biến Mất
Câu chuyện cá lòng tong không phải là trường hợp duy nhất. Ở Việt Nam có bao nhiêu loài động thực vật quý hiếm bị tuyệt chủng, hoặc biến mất? Tôi đã hỏi rất nhiều nhà khoa học nhưng chưa thấy ai có công trình nghiên cứu rõ ràng về vấn đề này.
Có người cho biết, trước đây nước ta có rất nhiều loại lan rừng đẹp nhưng có thể do khai thác, bán ra nước ngoài nhiều quá nên giờ đến nguồn gen cũng không còn. Có người nói, trước đây chúng ta cũng có những giống gà độc đáo như gà tre, gà ri nhưng không hiểu sao giờ cũng không còn thấy trên thị trường…
Hệ Lụy Của Việc Mất Đi Giống Loài Bản Địa
Trong khi đó, hiện nay hầu như muốn nuôi con gì, trồng cây gì người dân cũng phải mua giống nhập từ nước ngoài. Từ lúa giống, bầu, bí, cà chua… đến trâu, bò, heo gà… cái gì cũng nhập. Giáo sư Võ Tòng Xuân, chuyên gia trong lĩnh vực nông nghiệp cho biết, năm 2014, Việt Nam xuất khẩu rau củ quả đạt khoảng 1,2 tỷ USD thì phải bỏ ra khoảng 600 triệu USD để nhập khẩu giống. Câu chuyện tương tự cũng xảy ra trong lĩnh vực chăn nuôi, nhiều chủ trang trại cũng than thở vì tiền nhập giống về quá cao…
Cá Linh: Một Ví Dụ Khác Về Sự Kém Hiểu Biết Trong Bảo Tồn
Cá Linh – Loài Cá “Rẻ Bèo” Bỗng Trở Nên Đắt Đỏ
Thường, những thứ khi khan hiếm hoặc mất đi sẽ trở nên quý giá. Câu chuyện con cá linh ở miền Tây là một ví dụ khác.
Có thể bạn quan tâm: Con Cá Ba Đuôi: Cẩm Nang Toàn Tập Về Đặc Điểm Và Cách Nuôi Cá Vàng Đẹp Nhất
Năm 2010, tôi đi công tác về vùng Đồng Tháp Mười ngay trong mùa lũ nhưng vẫn không ăn được món cá linh. Năm đó, do nước trên dòng Mê Kông về ít nên cá linh cũng trở nên khan hiếm. Mọi năm, vào mùa lũ, giá cá linh chỉ vài nghìn đồng một kg. Nó rẻ đến mức người dân địa phương gọi là cá linh sình (để sình thối cũng không ai mua). Nhưng mùa lũ năm ấy giá cá linh ở chợ Long Xuyên (An Giang) có lúc lên đến 250.000 đồng/kg.
Bài Học Từ Cá Linh
Cá linh là loài cá được thiên nhiên ban tặng cho vùng Đồng bằng Sông Cửu Long. Vào mùa lũ, chúng nhiều đến mức có nơi dùng để làm phân bón cây. Do đó, trước đây, không ai nghĩ đến chuyện cần phải tìm cách nuôi loài cá này. Vài năm gần đây, do lũ bất thường, cá linh khan hiếm dần nên mới có một hai nông dân miền Tây bắt đầu mày mò nuôi cá linh trong hồ…
Hướng Đi Nào Cho Việc Bảo Tồn Cá Lòng Tong Và Các Loài Bản Địa Khác?
Vai Trò Của Chính Phủ Và Các Tổ Chức Bảo Tồn
- Xây dựng và thực thi các chính sách bảo vệ môi trường: Cần có các chính sách, quy định nghiêm ngặt về việc xả thải, sử dụng hóa chất trong nông nghiệp, công nghiệp.
- Hỗ trợ các dự án bảo tồn: Cần đầu tư, hỗ trợ tài chính, kỹ thuật cho các dự án nhân nuôi, thả về tự nhiên các loài bản địa.
- Tuyên truyền, giáo dục: Cần nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học.
Vai Trò Của Người Dân
- Bảo vệ môi trường sống: Không xả rác, không sử dụng hóa chất độc hại một cách bừa bãi.
- Hạn chế khai thác: Không đánh bắt quá mức, không sử dụng các công cụ khai thác hủy diệt.
- Hỗ trợ các dự án bảo tồn: Có thể tham gia các hoạt động tình nguyện, đóng góp kinh phí cho các dự án bảo tồn.
Vai Trò Của Doanh Nghiệp
- Sản xuất sạch, thân thiện với môi trường: Áp dụng các công nghệ sản xuất sạch, giảm thiểu tác động đến môi trường.
- Hỗ trợ tài chính cho các dự án bảo tồn: Có thể tài trợ, hợp tác với các tổ chức bảo tồn để thực hiện các dự án nhân nuôi, thả về tự nhiên.
Kết Luận
Con cá lòng tong là một ví dụ nhỏ về sự suy giảm nhanh chóng của đa dạng sinh học ở Việt Nam. Nếu chúng ta không hành động ngay từ bây giờ, không chỉ cá lòng tong mà rất nhiều loài động thực vật bản địa khác cũng sẽ biến mất mãi mãi.
Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của các nhà khoa học, các tổ chức bảo tồn mà là trách nhiệm của toàn xã hội. Mỗi người chúng ta, từ những hành động nhỏ nhất như không xả rác, không sử dụng hóa chất độc hại, đến những hành động lớn hơn như hỗ trợ các dự án bảo tồn, đều có thể góp phần vào việc bảo vệ những loài sinh vật quý giá này.
Hãy cùng nhau hành động để cá lòng tong và rất nhiều loài sinh vật bản địa khác không chỉ còn là ký ức, mà sẽ tiếp tục tồn tại, phát triển và làm phong phú thêm hệ sinh thái của đất nước chúng ta. Tìm hiểu thêm các thông tin hữu ích khác tại hanoizoo.com.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 30, 2025 by Thanh Thảo
