Cá song cá mú là những loài cá biển có giá trị kinh tế cao, được ưa chuộng trên thị trường trong nước và quốc tế. Việc nắm vững đặc điểm sinh học, kỹ thuật ương giống và nuôi thương phẩm là chìa khóa để phát triển nghề nuôi cá này một cách bền vững và hiệu quả. Bài viết này cung cấp cái nhìn toàn diện về cá song cá mú, từ phân loại, đặc điểm sinh học đến các quy trình kỹ thuật nuôi trồng và phòng trị bệnh.
Có thể bạn quan tâm: Cá Rún Là Cá Gì? Đặc Sản Miền Tây Nức Tiếng Với Vị Béo Ngọt Tự Nhiên
Đặc điểm sinh học và phân bố của cá song cá mú
Phân loại và các loài có giá trị kinh tế
Cá song (còn gọi là cá mú) thuộc họ cá vùng nước ấm, phân bố chủ yếu ở biển nhiệt đới và á nhiệt đới. Trên thế giới, vùng biển Thái Bình Dương có tới 37 loài, trong khi đó Việt Nam có trên 30 loài theo ghi nhận của Viện Hải Dương Học Nha Trang.
Các loài cá song cá mú có giá trị kinh tế và xuất khẩu cao bao gồm:
- Cá song đỏ (Epinephelus akaara)
- Cá song hoa nâu (E. fuscoguttatus)
- Cá song vạch (E. brunneus)
- Cá song chấm tổ ong (E. merra)
- Cá song mỡ (E. tauvina)
- Cá song đen (E. heeberi)
- Cá song cáo (E. megachir)
Phân bố của các loài cá này ở Việt Nam khá rõ ràng:
- Vùng biển vịnh Bắc Bộ: Cá song mỡ, song đen, song cáo.
- Vùng biển miền Trung: Cá song đỏ.
- Vùng biển Đông và Tây Nam Bộ: Cá song đỏ, song mỡ.
Môi trường sống và điều kiện sinh thái
Cá song cá mú thường sống ở các hốc đá, các áng, vùng ven bờ quanh các đảo có rạn đá san hô, thường ở độ sâu từ 10 – 30m. Chúng có khả năng chịu đựng độ mặn khá rộng, dao động từ 11 – 41‰. Nhiệt độ nước phù hợp nhất cho sự phát triển của cá là từ 22 – 28°C, trong đó mức nhiệt độ lý tưởng là từ 25-28°C. Khi nhiệt độ xuống dưới 18°C, cá bắt đầu ăn ít hơn; ở mức 15°C, cá gần như ngưng hoạt động.
Tập tính ăn uống và sinh sản
Cá song cá mú thuộc nhóm cá dữ, ăn mồi động vật. Chúng thường rình bắt mồi ở những nơi yên tĩnh và có đặc tính tranh ăn dữ dội, con lớn luôn lấn át con bé. Khi thiếu mồi, chúng có thể ăn lẫn nhau, đặc tính này thể hiện ngay ở giai đoạn cá con, do đó trong quá trình nuôi phải thường xuyên san cỡ và nuôi riêng.
Cá song cá mú có đặc điểm sinh sản đặc biệt: chúng là loài chuyển giới tính từ cái sang đực. Khi còn nhỏ, tất cả cá đều là cá cái; khi trưởng thành, chúng chuyển thành cá đực. Chẳng hạn, cá song mỡ dưới 50cm đều là cá cái, khi đạt 70cm trở lên mới chuyển thành cá đực.
Mùa vụ sinh sản của cá song cá mú cũng có sự khác biệt theo vùng:
- Vùng phía Bắc: Tháng 5 và 7.
- Vùng miền Trung: Tháng 12 và 3.
Kỹ thuật ương nuôi cá song cá mú giống
Việc ương giống cá song cá mú đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp con giống đồng đều, khỏe mạnh cho các lồng nuôi thương phẩm. Hiện nay có hai phương pháp ương giống phổ biến: trong ao và trong lồng.
Ương giống trong ao
Có thể bạn quan tâm: Cá Rồng Châu Phi (heterotis Niloticus): Loài Cá Rồng Độc Đáo Nhưng Ít Được Biết Đến
Chuẩn bị ao ương
- Địa điểm: Chọn vùng bãi triều có đáy là cát bùn, nước có độ mặn từ 10‰ trở lên, và có điều kiện thay nước thuận lợi.
- Diện tích ao: Từ 100-500m², mực nước sâu từ 1-1,5m. Diện tích ao có thể điều chỉnh tùy theo nguồn giống thu được.
- Cống ao: Ao cần có cống lấy và tháo nước để thường xuyên thay nước. Trước cống, cần đào sâu hơn đáy ao từ 25-33cm với diện tích bằng 1/10 – 1/15 diện tích đáy để thuận tiện cho việc thu hoạch cá.
Xử lý ao và bón lót
Có thể bạn quan tâm: Cá Rồng Bạch Long: Loài Cá Quý Hiếm Và Độc Đáo
- Vệ sinh ao: Bón lót vôi để diệt cá tạp và sinh vật có hại. Liều lượng: 7-15kg vôi/100m² ao. Với ao chua, có thể dùng lượng vôi nhiều hơn.
- Bón lót: Một ngày sau khi tẩy vôi, lấy nước vào ao (20-30cm), sau đó bón lót phân chuồng 30-40kg/100m². Dâng dần mức nước lên và 3 ngày sau thì thả cá.
Quản lý ao ương
- Mật độ thả: 30-50 con/m².
- Cho ăn: Sử dụng thức ăn thịt nhuyễn thể, cá tươi, tôm tươi nghiền nhuyễn hoặc vớt ruốc tươi rửa sạch cho ăn. Ngày cho ăn 3-4 lần, lượng thức ăn bằng 5-10% trọng lượng cá. Cho ăn ở 2-3 điểm và vãi thức ăn từ từ để hạn chế chìm xuống đáy.
- Chăm sóc: Hàng tuần bón thúc một lần phân chuồng với lượng 10-15kg/100m². Hàng ngày thay khoảng 20-30% nước ao và theo dõi hoạt động của cá.
- Thu hoạch: Sau 2-3 tháng ương, cá đạt cỡ 9-12cm thì bắt đầu thu. Có thể dùng bóng, lờ, ống nhựa để thu tỉa, sau đó rút nước thu ở khu tập trung.
Ương giống trong lồng
Chọn vùng ương
Chọn vùng ven bờ, eo, vịnh, đầm áng khuất gió, sóng nhẹ, yên tĩnh, nguồn nước không bị ô nhiễm và điều kiện chăm sóc quản lý thuận tiện. Độ mặn của nước dao động từ 10‰ trở lên, độ sâu nơi đặt lồng khi triều kiệt là 2m. Nhiệt độ nước từ 20°C trở lên, thích hợp nhất là 25-28°C.
Thiết kế lồng ương
- Khung lồng: Dùng gỗ chịu mặn có đường kính 8-10cm, dài 4-4,5m làm cọc đóng sâu xuống nền đáy theo hình chữ nhật hoặc hình vuông. Mỗi cọc cách nhau 1-2m. Sau khi đóng cọc đứng, đóng nẹp ngang để giữ khung cọc vững chắc.
- Lưới lồng: Dùng lưới nylon sợi thô (1-2mm) không có gút, mắt lưới nhỏ hơn chiều cao thân cá. Kích thước mắt lưới cần phù hợp với cỡ cá:
| Cỡ cá (cm) | Kích thước mắt lưới (2a=cm) |
|---|---|
| 2-5 | 0,5 |
| 6-15 | 1,0 |
| 16-30 | 2,0 |
| 31-50 | 5,0 |
| Trên 50 | 8,0 |
- Thiết kế giai: Lưới may thành giai, cột cố định trong khung gỗ. Mặt trên của giai có nắp bằng lưới mắt thưa. Đáy giai may 2 lớp lưới. Chiều cao giai 2m khi cố định vào cọc phải cách đáy ít nhất 40cm, phần ngập trong nước là 1,5m, phần cao hơn mặt nước 0,5m.
- Diện tích lồng: Có thể làm to nhỏ tùy theo nguồn giống, thường là (4 x 2 x 2), (3 x 1,5 x 2), (10 x 5 x 2) hoặc (2 x 2 x 2), (3 x 3 x 3).
Quản lý lồng ương
- Mật độ thả: 50-70 con/m³, thường thả vào tháng 12, 1 và 2.
- Cho ăn: Sử dụng thịt nhuyễn thể, cá, tôm tươi nghiền nhuyễn hoặc vớt ruốc, tép tươi rửa sạch cho ăn. Ngày cho ăn 3-4 lần, lượng cho ăn bằng 5-10% trọng lượng cá.
- Phân cỡ: Ương được 15-20 ngày phải phân cỡ san cá một lần.
- Thời gian ương: Khoảng 1,5-2 tháng, cá đạt 8-10cm thì thu hoạch.
Kỹ thuật nuôi cá song cá mú thương phẩm trong lồng
Chọn vùng nuôi
Để nuôi cá song cá mú thương phẩm, cần chọn các vùng eo, vịnh, đầm, phá khuất gió, sóng nhẹ. Nước có độ mặn dao động từ 10-33‰, nhiệt độ nước từ 20°C trở lên. Mức nước sâu khi triều kiệt là 1-2m. Nguồn nước phải trong sạch, không bị ô nhiễm bởi nước thải công nghiệp, thuốc trừ sâu…
Thiết kế lồng nuôi
Có ba loại lồng nuôi phổ biến: lồng lưới cố định, lồng lưới trên bè và lồng tre.
Lồng lưới cố định
- Khung: Dùng gỗ chịu mặn có đường kính 10-15cm, dài 4-4,5m đóng cọc xuống nền đáy theo hình vuông hoặc hình chữ nhật. Mỗi cọc cách nhau từ 1-2m, sau đó đóng các nẹp gỗ ngang để giữ cố định các cọc.
- Lưới: Dùng lưới nylon sợi thô 1-2mm, mắt lưới 2a = 2-8cm may thành giai. Đáy giai có hai lớp lưới để bảo vệ. Nắp giai là lưới thưa và có cửa ra vào để kiểm tra.
- Kích thước: Giai được cố định trong khung gỗ, đáy giai cách nền đáy 40-60cm, phần ngập trong nước là 1,5m, phần cao hơn mặt nước là 0,5m. Mỗi giai có thể tích 30-70m³.
Lồng lưới trên bè
- Khung bè: Làm bằng gỗ ván xẻ chịu nước thuộc nhóm gỗ 2 hoặc 3, kích thước ván khoảng 8m x 0,20m x 1,2-1,5cm. Ván ghép nối với nhau bằng bu lông 10-12cm.
- Phao: Khung bè được nâng nổi nhờ hệ thống phao, có thể là thùng nhựa 200 lít (5-7 chiếc/ô lồng) hoặc phao xốp kích thước 80 x 60 x 50cm (sức nổi 250kg).
- Neo: 4 góc bè có neo cố định (25-50kg/cái), dùng dây nylon Æ = 25-30mm để neo bè.
- Kích cỡ: Lồng nuôi cá giống thường 2 x 2 x 2m hoặc 3 x 3 x 3m. Lồng nuôi cá thịt thường 3 x 3 x 3m hoặc 4 x 4 x 3m.
Lồng tre
Ngư dân vùng đầm phá Tam Giang – Thừa Thiên Huế có kinh nghiệm làm lồng bằng tre, giá thành thấp và tận dụng được nguồn nguyên liệu sẵn có.
- Vật liệu: Nan tre dày 1cm, rộng 3-4cm, dài 1,5-2m, chiều cao 1,5-2m.
- Hình dạng: Lồng hình tròn đường kính 2,5-2,8m, cao 1,5m. Các nan tre bện cước Æ = 0,18cm, nan cách nan 1,2cm, mỗi đường bện cách nhau 20cm, gồm 3 đường bện. Đáy lồng là sạp tre đan khít.
- Vị trí đặt lồng: Nơi có dòng chảy nhẹ (lưu tốc 0,2-0,4m/giây), mức nước sâu 2,5m, nước sạch không bị ô nhiễm. Lồng treo trên 4 cọc, cách đáy 0,4-0,5m, cách mặt nước 0,3-0,4m.
Vận chuyển giống
Xử lý cá trước khi vận chuyển
- Xả hơi trong bóng bàng: Cá song giống khai thác ở độ sâu khoảng 8m nước. Để giảm chênh lệch áp suất, dùng kim châm chọc vào bóng hơi để xả hơi. Dùng kim chọc qua gốc vây ngực với độ nghiêng 1,5-2,5cm về phía lưng, thấy có tiếng xì hơi là được.
- Nuôi tạm: Cá bắt được nuôi tạm 1-2 tuần trong lồng hoặc thuyền thông thuỷ, nhịn ăn 2 ngày đầu, từ ngày thứ 3 bắt đầu cho ăn.
- Tắm phòng bệnh: Tắm trong dung dịch Furacin 0,05% từ 3-5 phút, hoặc dung dịch KMnO4 0,15 ppm 5-10 phút, hoặc nước ngọt sạch 10-15 phút. Loại bỏ những con bị xây xát nặng, cơ thể yếu.
Phương pháp vận chuyển
- Túi nylon: Thời gian vận chuyển dưới 12 giờ. Mật độ: cá cỡ 4cm đóng 400-600 con/túi.
- Thuyền thông thuỷ: Thời gian vận chuyển khoảng 24 giờ. Thời gian quá 24 giờ phải thay nước. Mật độ: cá song cỡ 100-150g/con thả 70-75 con/m³; cá tráp, cá vược cỡ 4cm thả 1.000–1.500 con/m³.
Quy trình nuôi thương phẩm
- Chọn giống: Chọn giống khoẻ mạnh, sắc cá đẹp, không xây xát.
- Mật độ thả: Phân loại nuôi theo từng lồng với cỡ đều nhau.
- Vùng Thừa Thiên Huế: 30-45 con/m³, nuôi ghép với cá hồng, cá dìa.
- Vùng Sông Cầu: 15-30 con/m³, chỉ nuôi cá song.
- Vùng phía Bắc (nhiệt độ thấp): 40-50 con/m³, trung bình 1m³ nước có thể thả 8-12kg cá giống.
- Thời vụ thả: Thường thả giống vào sáng sớm hoặc chiều mát.
- Cho ăn: Cho ăn nhuyễn thể tươi, cua, ghẹ, cá băm nhỏ, lượng cho ăn bằng 5-10% trọng lượng cá. Ngày cho ăn hai lần vào sáng sớm và chiều tối. Hệ số thức ăn (tươi) với cá song thịt là 7,2 – 11,6.
- Chăm sóc, quản lý: Theo dõi sức ăn, hoạt động của cá và môi trường nước. Cọ rửa lưới 3-5 ngày một lần. Phân lọc con lớn trội nuôi riêng 1 tháng một lần. Khi có dự báo bão phải di chuyển bè đến nơi an toàn, buộc chặt lưới, che nắp lồng và gia cố thêm neo bè.
Phòng và trị bệnh cho cá song cá mú
Biện pháp phòng bệnh tổng quát
Có thể bạn quan tâm: Cá Rạn San Hô: Thế Giới Dưới Biển Rực Rỡ Màu Sắc
- Tắm phòng bệnh trước thả: Trước lúc thả giống nuôi phải tắm trong dung dịch phòng trị bệnh.
- Thức ăn sạch: Không cho cá ăn thức ăn đã ươn thối, đã lên mốc.
- Vệ sinh lồng lưới: Trung bình một chu kỳ nuôi phải thay lưới, làm vệ sinh lưới 3-4 lần. Lưới thay ra giặt sạch, ngâm vào nước ngọt cho chết hết rong rêu, đập lưới cho rong rêu rụng ra, rửa lại bằng nước ngọt, phơi khô, sau đó ngâm vào dung dịch nước rửa (100 lít nước + 1 kg sulfat đồng) trong 2-3 ngày.
- Vệ sinh dụng cụ: Vợt vớt cá và các dụng cụ vận chuyển cá phải thường xuyên làm vệ sinh sạch sẽ.
Các bệnh thường gặp và cách điều trị
Bệnh đốm đỏ, xung huyết do vi khuẩn
- Dấu hiệu: Thân cá, gốc vây ngực, vây lưng, đuôi có nhiều đốm đỏ, lở loét, hậu môn sưng đỏ, con bị nặng rụng vẩy, có nhiều chỗ lở loét và chết.
- Điều trị:
- Tắm cá trong dung dịch thuốc kháng sinh oxytetracycline với liều lượng 10g/m³ nước trong 5-10 phút.
- Dùng dung dịch thuốc tím KMnO4 (10 ppm) rửa sạch vết thương cho cá, sau đó bôi thuốc mỡ tetracycline.
- Trộn thuốc oxytetracycline với liều lượng 0,5g/kg thức ăn cho ăn trong 7-8 ngày.
Bệnh hoại thư
- Dấu hiệu: Sau khi đánh bắt hoặc vận chuyển cá bị nhiễm trùng vết thương. Vết thương có mủ trắng, thịt bị loét, lan rộng ra toàn thân. Cá bỏ ăn, bơi lờ đờ rồi chết.
- Điều trị:
- Tắm trong dung dịch oxytetracycline 25ppm 5-10 phút, mỗi ngày một lần.
- Rửa vết thương bằng dung dịch Furacin 0,05% 3-5 phút, cách một ngày tắm một lần.
- Rửa vết thương bằng dung dịch KMnO4 0,01%, sau đó lau khô và bôi mỡ tetracycline vào vết thương.
- Trộn sulfamid vào thức ăn: 100–200mg sulfamid cho 1kg cá hoặc 20-50mg thuốc kháng sinh cho 1kg cá.
Bệnh vi khuẩn đường ruột
- Dấu hiệu: Do vi khuẩn Aeromonas gây nên. Cá bỏ ăn, bơi lờ đờ, ruột sưng to, cá bị nặng chảy máu ruột rồi chết.
- Điều trị: Trộn thuốc vào thức ăn cho cá ăn 5-7 ngày. Liều dùng 100-200mg sulfamid cho 1kg cá, hoặc 20-25mg thuốc kháng sinh cho 1kg cá.
Bệnh đốm trắng do tiêm mao trùng
- Dấu hiệu: Do tiêm mao trùng Ciliata gây nên. Đuôi và mang cá có nhiều nhớt, cá khó thở, bơi lờ đờ trên mặt nước. Bệnh lây lan nhanh và gây chết nhiều.
- Điều trị:
- Ngâm cá trong dung dịch 2ppm sulfat đồng pha nước biển trong 2 giờ, mỗi ngày ngâm một lần cho đến khi khỏi bệnh.
- Ngâm cá trong nước ngọt 3 ngày liền, mỗi ngày một lần, mỗi lần ngâm 4-5 phút.
- Ngâm cá vào dung dịch Chlorine hoặc KMnO4 5-8 ppm pha với nước ngọt, ngâm trong 2-3 phút, cách ngày làm một lần.
Thời vụ và thu hoạch
Cá song cá mú nuôi được 6-8 tháng, khi đạt trọng lượng 500-800g/con thì có thể thu hoạch. Cần thu hoạch trước mùa lạnh vì ở nhiệt độ 18°C, cá ngừng ăn, không lớn. Việc thu hoạch đúng thời điểm và đúng trọng lượng sẽ đảm bảo hiệu quả kinh tế cao cho người nuôi.
Câu hỏi thường gặp
Cá song cá mú có đặc tính ăn uống như thế nào?
Cá song cá mú thuộc nhóm cá dữ, ăn mồi động vật. Chúng thường rình bắt mồi ở nơi yên tĩnh và có đặc tính tranh ăn dữ dội, con lớn lấn át con bé. Khi thiếu mồi, chúng có thể ăn lẫn nhau, đặc tính này thể hiện ngay ở giai đoạn cá con, do đó trong quá trình nuôi phải thường xuyên san cỡ và nuôi riêng.
Có những phương pháp ương giống cá song cá mú nào?
Có hai phương pháp ương giống cá song cá mú phổ biến: (1) Ương cá giống trong ao; (2) Ương giống trong lồng. Mỗi phương pháp có những ưu nhược điểm riêng, phù hợp với điều kiện nuôi khác nhau.
Thời gian nuôi cá song cá mú để xuất bán là bao lâu?
Cá song cá mú nuôi được 6-8 tháng, khi đạt trọng lượng 500-800g/con thì có thể thu hoạch. Cần thu hoạch trước mùa lạnh vì ở nhiệt độ 18°C, cá ngừng ăn, không lớn.
Thông tin chi tiết về kỹ thuật nuôi cá song cá mú bạn có thể tham khảo thêm tại hanoizoo.com.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 31, 2025 by Thanh Thảo
