Cá bạc má có mấy loại? Đặc điểm và phân loại chi tiết

Khi tìm hiểu về thế giới đại dương phong phú, câu hỏi cá bạc má có mấy loại là một trong những thắc mắc phổ biến của những người yêu động vật và ẩm thực biển. Thực chất, “cá bạc má” không phải là tên của một loài duy nhất mà là tên gọi chung cho một nhóm cá biển thuộc chi Rastrelliger. Chúng có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái và là nguồn thực phẩm giá trị. Bài viết này sẽ đi sâu vào việc phân loại, nhận biết và khám phá những đặc điểm thú vị của các loài cá bạc má phổ biến nhất.

Có thể bạn quan tâm: Cá Bú Bình Ở Khánh Hòa: Khám Phá Loài Cá Độc Đáo

Tổng quan nhanh về các loài cá bạc má

“Cá bạc má” là tên gọi thông thường tại Việt Nam để chỉ các loài cá thuộc chi Rastrelliger, họ Cá thu ngừ (Scombridae). Mặc dù có nhiều loài trong chi này, nhưng khi đề cập đến cá bạc má, chúng ta thường nói về ba loài chính có giá trị thương mại và phân bố rộng rãi, bao gồm: Cá Bạc Má (tên khoa học Rastrelliger brachysoma), Cá Bạc Má Eo (Rastrelliger kanagurta), và Cá Bạc Má Đảo (Rastrelliger faughni). Mỗi loài có những đặc điểm hình thái và khu vực sống riêng biệt, giúp các nhà khoa học và ngư dân phân biệt chúng.

“Cá Bạc Má” – Tên gọi chung cho những loài cá nào?

Trong lĩnh vực phân loại khoa học, việc sử dụng tên gọi địa phương đôi khi gây ra nhầm lẫn, và “cá bạc má” là một ví dụ điển hình. Đây không phải là một loài đơn lẻ mà là một cách gọi quen thuộc của người Việt dành cho các thành viên của chi cá biển Rastrelliger. Chi này thuộc họ Cá thu ngừ (Scombridae), một họ cá có giá trị kinh tế cao, bao gồm cả cá ngừ, cá thu và cá ngừ vằn.

Đặc điểm chung của các loài trong chi Rastrelliger là thân hình thoi, dẹp hai bên, có hai vây lưng tách rời nhau. Miệng của chúng khá rộng và hàm được trang bị những chiếc răng nhỏ. Một trong những đặc điểm nổi bật nhất là khả năng lọc thức ăn, chúng sử dụng các lược mang dài để lọc các sinh vật phù du nhỏ từ nước biển, đây là nguồn thức ăn chính của chúng.

Khi trả lời cho câu hỏi cá bạc má có mấy loại, câu trả lời chính xác nhất về mặt khoa học là đề cập đến các loài trong chi Rastrelliger. Trên toàn thế giới, chi này có khoảng 3-4 loài được công nhận. Tuy nhiên, tại vùng biển Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, ba loài sau đây là phổ biến và quen thuộc nhất, thường được gọi chung dưới cái tên “cá bạc má”. Việc hiểu rõ sự khác biệt giữa chúng không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh học mà còn giúp người tiêu dùng lựa chọn đúng sản phẩm và góp phần vào việc quản lý nguồn lợi thủy sản bền vững.

Phân loại chi tiết các loài cá bạc má phổ biến

Để nhận biết chính xác từng loài, chúng ta cần đi sâu vào các đặc điểm hình thái, khu vực phân bố và tập tính riêng của chúng. Dưới đây là thông tin chi tiết về ba loài cá bạc má quan trọng nhất.

1. Cá Bạc Má (Rastrelliger brachysoma)

Đây được xem là loài “cá bạc má” chuẩn nhất và thường được gọi là Short Mackerel trong tiếng Anh. Rastrelliger brachysoma có những đặc điểm rất riêng biệt giúp dễ dàng phân biệt với các loài họ hàng của nó.

Có thể bạn quan tâm: Cá Bướm Nước Ngọt: Nguồn Gốc, Đặc Điểm Và Cách Nuôi

Về hình thái, loài này có thân hình rất cao và dẹp bên, cao hơn đáng kể so với các loài khác trong cùng chi. Chiều dài thân của nó chỉ gấp khoảng 3 đến 3.7 lần chiều cao, tạo nên một dáng vẻ mập mạp, ngắn đòn. Đầu cá tương đối dài hơn thân, miệng rộng. Lưng cá có màu xanh lục ánh kim, trong khi hai bên thân và bụng có màu trắng bạc, đôi khi có những chấm đen nhỏ dọc theo đường bên.

Cá Bạc Má (Rastrelliger brachysoma) chủ yếu phân bố ở các vùng biển nông ven bờ của khu vực Tây Thái Bình Dương, từ biển Andaman đến Indonesia, Philippines và về phía bắc đến tận quần đảo Ryukyu của Nhật Bản. Chúng là loài cá nổi, thường sống thành từng đàn lớn ở các vùng nước có nhiệt độ từ 17 đến 32°C. Thức ăn chính của chúng là các loài động vật phù du nhỏ như copepods và ấu trùng giáp xác, được chúng lọc từ nước bằng hệ thống lược mang phát triển.

Về mặt kinh tế, đây là một trong những loài cá có giá trị thương mại cao nhất ở nhiều quốc gia Đông Nam Á. Thịt cá thơm ngon, ít xương, được chế biến thành nhiều món ăn đa dạng từ hấp, chiên, nướng cho đến làm chả cá. Tuy nhiên, do bị khai thác quá mức, quần thể của loài này đang đối mặt với nhiều áp lực.

2. Cá Bạc Má Eo (Rastrelliger kanagurta)

Còn được biết đến với tên gọi Cá Bạc Má Ấn Độ (Indian Mackerel), Rastrelliger kanagurta là loài có phạm vi phân bố rộng lớn nhất trong chi Rastrelliger. Chúng có thể được tìm thấy từ Biển Đỏ và bờ biển phía đông châu Phi, qua khắp Ấn Độ Dương và Tây Thái Bình Dương.

So với Rastrelliger brachysoma, Cá Bạc Má Eo có thân hình thon dài và thanh mảnh hơn. Chiều dài thân thường gấp 4 đến 5 lần chiều cao. Đặc điểm nhận dạng nổi bật của loài này là một loạt các chấm đen nhỏ nằm dọc theo phần lưng, phía trên đường bên. Phần bụng có màu trắng bạc ánh vàng. Thân cá được bao phủ bởi lớp vảy nhỏ, mịn.

Rastrelliger kanagurta cũng là một loài cá nổi sống theo đàn, nhưng chúng có xu hướng sống ở các vùng nước sâu hơn và xa bờ hơn so với cá bạc má (Rastrelliger brachysoma). Chúng thường di cư theo mùa để tìm kiếm nguồn thức ăn và khu vực sinh sản phù hợp. Thức ăn của chúng cũng là sinh vật phù du, nhưng khi trưởng thành, chúng có thể ăn cả các loài cá nhỏ và tôm.

Loài này đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong ngành thủy sản toàn cầu. Chúng được đánh bắt với số lượng lớn để tiêu thụ tươi, đông lạnh, đóng hộp, hun khói hoặc làm mắm. Theo Sách Đỏ IUCN, tình trạng bảo tồn của Rastrelliger kanagurta hiện được xếp vào mức Ít Quan Tâm (Least Concern), nhưng các chuyên gia vẫn cảnh báo về nguy cơ suy giảm nguồn lợi do khai thác không bền vững.

3. Cá Bạc Má Đảo (Rastrelliger faughni)

Cá Bạc Má Đảo, hay Island Mackerel (Rastrelliger faughni), là loài ít được biết đến hơn so với hai loài trên nhưng vẫn có giá trị thương mại nhất định. Chúng thường bị nhầm lẫn với Cá Bạc Má Eo do có hình dáng tương đối giống nhau.

Có thể bạn quan tâm: Cá Bướm Dải Đồng: Vẻ Đẹp & Bí Mật Của Rạn San Hô

Đặc điểm phân biệt chính của Cá Bạc Má Đảo là thân hình thon dài, nhưng phần bụng lại phẳng hơn so với Rastrelliger kanagurta. Một dấu hiệu nhận biết quan trọng là các sọc ngang, hẹp và sẫm màu chạy dọc phần lưng phía trên đường bên, kéo dài từ sau đầu đến gần vây đuôi. Những sọc này thường mờ hoặc không có ở hai loài còn lại.

Rastrelliger faughni có khu vực phân bố hẹp hơn, chủ yếu tập trung ở vùng biển nhiệt đới Tây Thái Bình Dương, xung quanh các quốc đảo như Philippines, Indonesia, và vùng biển phía nam Đài Loan. Đúng như tên gọi “Đảo”, chúng thường được tìm thấy quanh các rạn san hô và các hòn đảo.

Mặc dù sản lượng khai thác không lớn bằng hai loài kia, Cá Bạc Má Đảo vẫn là một nguồn thực phẩm quan trọng tại các địa phương nơi chúng sinh sống. Hoạt động nghiên cứu về sinh học và quần thể của loài này vẫn còn hạn chế, do đó việc quản lý và bảo vệ chúng cần được quan tâm nhiều hơn.

Bảng so sánh nhanh các loài cá bạc má chính

Để dễ dàng hình dung sự khác biệt, bảng dưới đây tóm tắt các đặc điểm nhận dạng quan trọng của ba loài cá bạc má phổ biến:

Đặc điểm sinh học và tập tính chung của chi Rastrelliger

Dù có những khác biệt về hình thái, các loài cá bạc má trong chi Rastrelliger chia sẻ nhiều đặc điểm sinh học và tập tính chung, giúp chúng thích nghi và phát triển mạnh mẽ trong môi trường biển.

Tất cả các loài cá bạc má đều là những kẻ bơi lội không ngừng nghỉ. Chúng sống thành từng đàn lớn, đôi khi lên tới hàng nghìn cá thể. Hành vi sống theo đàn này mang lại nhiều lợi ích, từ việc giảm nguy cơ bị săn mồi bởi các loài cá lớn hơn như cá ngừ hay cá mập, cho đến việc tăng hiệu quả khi tìm kiếm thức ăn và sinh sản.

Sinh sản là một sự kiện quan trọng và diễn ra theo mùa. Chúng là loài đẻ trứng ngoài biển khơi, trứng và ấu trùng sẽ trôi nổi tự do trong các dòng hải lưu như một phần của sinh vật phù du. Sau khi nở, cá con sẽ phát triển nhanh chóng và gia nhập vào các đàn cá lớn. Vòng đời của chúng tương đối ngắn, thường chỉ kéo dài vài năm, điều này giúp quần thể có khả năng phục hồi nhanh nếu điều kiện môi trường thuận lợi.

Một trong những đặc điểm sinh học ấn tượng nhất của cá bạc má là cấu trúc mang của chúng. Các lược mang phát triển rất dài và dày đặc, hoạt động như một bộ lọc hiệu quả. Khi bơi với miệng mở, nước sẽ đi qua mang và các sinh vật phù du nhỏ sẽ bị giữ lại, cung cấp nguồn dinh dưỡng chính cho cá.

Có thể bạn quan tâm: Cá Bút Chì Việt: Báu Vật Tiềm Ẩn Của Sông Ngòi Việt Nam

Giá trị kinh tế và vai trò trong hệ sinh thái

Các loài cá bạc má không chỉ quan trọng về mặt sinh học mà còn đóng một vai trò không thể thiếu trong nền kinh tế và an ninh lương thực của nhiều quốc gia ven biển, đặc biệt là ở châu Á.

Về mặt kinh tế, chúng là đối tượng khai thác chính của các đội tàu đánh bắt ven bờ và xa bờ. Sản lượng hàng năm của các loài cá bạc má lên đến hàng triệu tấn. Chúng được bán dưới nhiều hình thức: cá tươi tại các chợ địa phương, cá đông lạnh để xuất khẩu, cá đóng hộp tiện lợi, hoặc được chế biến thành các sản phẩm truyền thống như mắm, ruốc cá. Ngành công nghiệp khai thác và chế biến cá bạc má tạo ra công ăn việc làm cho hàng triệu người, từ ngư dân, công nhân nhà máy cho đến các nhà phân phối.

Trong hệ sinh thái biển, cá bạc má giữ một vị trí trung tâm trong chuỗi thức ăn. Là loài tiêu thụ sinh vật phù du, chúng chuyển đổi năng lượng từ các sinh vật bậc thấp nhất thành sinh khối lớn hơn. Ngược lại, chúng trở thành nguồn thức ăn quan trọng cho các loài động vật ăn thịt lớn hơn như cá ngừ, cá kiếm, cá mập, và các loài chim biển. Sự biến động trong quần thể cá bạc má có thể gây ra những ảnh hưởng sâu sắc đến toàn bộ hệ sinh thái biển. Các tổ chức như Hanoi Zoo luôn nỗ lực nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ các mắt xích quan trọng như cá bạc má để duy trì sự cân bằng của đại dương.

Tình trạng bảo tồn và các mối đe dọa

Mặc dù hầu hết các loài cá bạc má hiện nay được Sách Đỏ IUCN phân loại là Ít Quan Tâm (Least Concern), điều này không có nghĩa là chúng không đối mặt với các mối đe dọa nghiêm trọng. Nguy cơ lớn nhất đến từ hoạt động khai thác quá mức của con người.

Nhu cầu thị trường cao đã thúc đẩy các hoạt động đánh bắt ngày càng tăng cường, với nhiều phương pháp không bền vững như lưới kéo có kích thước mắt lưới nhỏ, tận thu cả cá con chưa đến tuổi sinh sản. Điều này làm suy giảm nghiêm trọng khả năng phục hồi của quần thể. Nếu không có các biện pháp quản lý chặt chẽ, nguồn lợi cá bạc má có thể sụp đổ, như đã từng xảy ra với nhiều loài cá khác trên thế giới.

Bên cạnh đó, ô nhiễm môi trường biển và biến đổi khí hậu cũng là những mối đe dọa tiềm tàng. Sự thay đổi nhiệt độ nước biển và axit hóa đại dương có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của sinh vật phù du – nguồn thức ăn chính của cá bạc má. Việc mất đi các môi trường sống ven bờ như rạn san hô và rừng ngập mặn cũng làm giảm khu vực ương nuôi ấu trùng và sinh trưởng của cá con.

Để bảo vệ nguồn lợi quý giá này, cần có sự hợp tác giữa các quốc gia trong việc xây dựng các quy định khai thác bền vững, chẳng hạn như giới hạn sản lượng đánh bắt, quy định kích thước mắt lưới, và thiết lập các khu bảo tồn biển nơi cá có thể sinh sản và phát triển an toàn.

Tóm lại, việc tìm hiểu cá bạc má có mấy loại mở ra một cánh cửa kiến thức sâu rộng về sự đa dạng của sinh vật biển. Chúng ta đã biết rằng “cá bạc má” là tên gọi chung cho ít nhất ba loài phổ biến thuộc chi Rastrelliger, mỗi loài mang những đặc điểm hình thái và sinh thái riêng biệt. Từ Cá Bạc Má thân cao mập mạp đến Cá Bạc Má Eo thon dài, chúng không chỉ là một phần quan trọng của bữa ăn mà còn là một mắt xích không thể thiếu trong chuỗi thức ăn đại dương. Hiểu rõ về chúng chính là bước đầu tiên để chúng ta có ý thức hơn trong việc khai thác và bảo vệ nguồn tài nguyên biển quý giá cho các thế hệ tương lai.

Cập Nhật Lúc Tháng 12 6, 2025 by Thanh Thảo