Khi bị chó dại cắn, nhiều người lo lắng không biết liệu tiêm phòng có thể cứu sống được hay không. Bài viết này sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về nguy cơ, quy trình xử trí sau phơi nhiễm và hiệu quả thực sự của việc tiêm phòng dại.
Có thể bạn quan tâm: Tại Sao Con Chó Không Cắn Được Đuôi Của Mình?
Tóm tắt nhanh
Bị chó dại cắn có thể được cứu sống nếu tiêm phòng kịp thời. Theo các nghiên cứu lâm sàng, tỷ lệ sống sót đạt 100% khi người bị cắn được điều trị dự phòng sau phơi nhiễm đầy đủ bằng vắc xin và huyết thanh kháng dại, đặc biệt khi vết thương thuộc độ III nhưng được sơ cứu và điều trị đúng cách ngay lập tức.
Bệnh dại là gì?
Bệnh dại (Rabies) là một bệnh nhiễm virus cấp tính của hệ thần kinh trung ương, lây truyền từ động vật sang người qua nước bọt của vật chủ bị nhiễm bệnh. Virus dại (Lyssavirus) xâm nhập vào cơ thể qua vết cắn, cào hoặc liếm vào vết thương hở, sau đó di chuyển dọc theo các dây thần kinh đến não bộ.
Đặc điểm chính của virus dại:
- Tác nhân gây bệnh: Lyssavirus thuộc họ Rhabdoviridae
- Đường lây truyền: Qua nước bọt của động vật bị nhiễm bệnh, thường là qua vết cắn
- Tập tính: Virus có ái tính đặc biệt với mô thần kinh
- Tỷ lệ tử vong: Gần như 100% nếu không được điều trị dự phòng và đã xuất hiện triệu chứng
Nguy cơ khi bị chó dại cắn
Khi bị chó dại cắn, nguy cơ mắc bệnh dại là rất cao và có thể dẫn đến tử vong nếu không được xử trí kịp thời. Dưới góc nhìn động vật học, chó là một trong những vật chủ trung gian chính của virus dại trên toàn cầu.
Cơ chế lây nhiễm
- Xâm nhập: Virus dại trong nước bọt của chó đi vào cơ thể qua vết cắn
- Nhân lên tại chỗ: Virus nhân lên tại các cơ và mô thần kinh gần vị trí vết thương
- Di chuyển thần kinh: Virus di chuyển dọc theo các dây thần kinh ngoại vi về hệ thần kinh trung ương
- Xâm nhập não: Virus xâm nhập vào não bộ, gây viêm não và tổn thương thần kinh nghiêm trọng
Các yếu tố ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh
- Độ sâu và vị trí vết cắn: Vết cắn ở đầu, mặt, cổ, bàn tay có nguy cơ cao hơn do gần hệ thần kinh trung ương
- Số lượng vết cắn: Nhiều vết cắn đồng nghĩa với nguy cơ nhiễm bệnh cao hơn
- Tình trạng vật cắn: Chó dại rõ ràng có nguy cơ cao hơn chó không rõ tình trạng
- Thời gian điều trị: Càng chậm trễ trong việc điều trị dự phòng, nguy cơ mắc bệnh càng tăng
Các biểu hiện khi bị chó dại cắn
Giai đoạn ủ bệnh
Thời gian ủ bệnh của bệnh dại ở người khá biến đổi, thường dao động từ 1 đến 3 tháng, nhưng có thể ngắn nhất là 7 ngày hoặc dài đến hơn 1 năm. Thời gian ủ bệnh phụ thuộc vào:
- Khoảng cách từ vị trí vết cắn đến não bộ
- Số lượng virus xâm nhập
- Sức đề kháng của cơ thể
Giai đoạn tiền triệu
Có thể bạn quan tâm: Bình Sữa Cho Chó Con: Hướng Dẫn Chọn Và Sử Dụng An Toàn, Hiệu Quả
Giai đoạn này kéo dài từ 2-10 ngày, với các triệu chứng không đặc hiệu:
- Sốt nhẹ hoặc sốt cao
- Đau đầu
- Mệt mỏi, chán ăn
- Buồn nôn, nôn
- Đau, ngứa, cảm giác châm chích tại vị trí vết cắn cũ
Giai đoạn toàn phát
Có hai thể lâm sàng chính:
Thể cuồng (thể hung dữ)
- Triệu chứng thần kinh: Lo âu, bồn chồn, cáu gắt, mất ngủ, ảo giác, ảo thị, ảo thanh
- Triệu chứng đặc trưng: Sợ nước (hydrophobia), sợ gió (aerophobia)
- Tăng tiết dịch: Tăng tiết nước bọt, nước mắt
- Co giật: Co giật cơ, đặc biệt ở cơ mặt và cơ hô hấp
- Tiến triển: Tử vong trong vòng 2-7 ngày do suy hô hấp
Thể liệt (thể yên lặng)
- Triệu chứng: Yếu cơ tiến triển, liệt cơ từ chi dưới lan lên chi trên
- Không có biểu hiện sợ nước điển hình
- Tiến triển: Dần dần hôn mê và tử vong do liệt hô hấp
Xử trí đúng khi bị chó dại cắn
Bước 1: Sơ cứu tại chỗ
Rửa vết thương là biện pháp dự phòng hiệu quả nhất và đơn giản nhất. Quy trình rửa vết thương đúng cách:
- Rửa bằng nước sạch và xà phòng: Rửa liên tục dưới vòi nước chảy mạnh trong ít nhất 15 phút
- Chà xát nhẹ nhàng: Dùng bàn chải sạch chà nhẹ quanh vết thương để loại bỏ virus
- Rửa kỹ các ngóc ngách: Đặc biệt chú ý các khe kẽ, vết thương sâu
- Rửa bằng cồn 70%: Sau khi rửa bằng xà phòng, dùng cồn 70% hoặc povidone-iodine để sát khuẩn
Bước 2: Cầm máu
Nếu vết thương chảy máu nhiều, dùng gạc vô trùng áp lực để cầm máu. Không nên thắt garô vì có thể gây tổn thương mô.
Bước 3: Đến cơ sở y tế
Tuyệt đối không tự điều trị tại nhà. Cần đến ngay cơ sở y tế để:
- Được đánh giá mức độ vết thương theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO)
- Được chỉ định điều trị dự phòng sau phơi nhiễm phù hợp
- Được tiêm vắc xin và/hoặc huyết thanh kháng dại kịp thời
Phác đồ điều trị dự phòng sau phơi nhiễm
Phân loại vết thương theo WHO
- Vết thương độ I: Liếm lên da lành, cắn không gây tổn thương da
- Vết thương độ II: Cắn gây trầy da, liếm lên vết thương hở, cào gây trầy xước
- Vết thương độ III: Cắn gây tổn thương sâu, liếm lên niêm mạc, cắn gây tổn thương da
Tiêm phòng vắc xin phòng dại
Trường hợp chưa tiêm phòng trước phơi nhiễm
Tiêm bắp (IM):
- Lịch tiêm 5 mũi: Ngày 0, 3, 7, 14, 28
- Liều tiêm: 0,5ml/mũi (với vắc xin Verorab, Abhayrab)
- Chỉ định: Vết thương độ III hoặc vết thương độ II ở vùng đầu mặt cổ
Tiêm trong da (ID):
- Lịch tiêm 4 mũi: Ngày 0 (2 mũi), 3, 7, 28
- Liều tiêm: 0,1ml/mũi
- Lợi thế: Tiết kiệm vắc xin, giảm chi phí
Trường hợp đã tiêm phòng đủ liều trước phơi nhiễm
- Lịch tiêm: Ngày 0 và ngày 3
- Liều tiêm: 0,5ml/mũi (tiêm bắp) hoặc 0,1ml/mũi (tiêm trong da)
- Không cần tiêm huyết thanh kháng dại
Tiêm huyết thanh kháng dại (RIG)
Huyết thanh kháng dại là yếu tố quyết định sống còn trong điều trị dự phòng sau phơi nhiễm. Nó cung cấp kháng thể chống dại ngay lập tức, trung hòa virus tại vị trí vết thương trước khi virus di chuyển vào hệ thần kinh.
Có thể bạn quan tâm: Yeontan Là Giống Chó Gì? Tìm Hiểu Chi Tiết Về Loài Chó Đáng Yêu Đến Từ Hàn Quốc
Chỉ định tiêm huyết thanh:
- Vết thương độ III
- Vết thương độ II ở vùng đầu mặt cổ
- Người có suy giảm miễn dịch
Cách sử dụng:
- Tính liều: 40 IU/kg thể trọng (với Immunoglobulin người – HRIG) hoặc 20 IU/kg thể trọng (với Immunoglobulin ngựa – ERIG)
- Cách tiêm: Tiêm một nửa liều quanh vết thương, một nửa liều tiêm bắp sâu ở cơ đối diện với vết thương
- Lưu ý: Không được tiêm cùng vị trí và cùng thời điểm với vắc xin
Hiệu quả của điều trị dự phòng sau phơi nhiễm
Bằng chứng khoa học
Theo phân tích từ 8 nghiên cứu lâm sàng lớn do WHO công bố, tỷ lệ sống sót đạt 100% ở các bệnh nhân bị chó dại cắn với vết thương độ III nhưng được điều trị dự phòng sau phơi nhiễm đầy đủ bằng vắc xin và huyết thanh kháng dại.
Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị:
- Thời gian bắt đầu điều trị: Càng sớm càng tốt, lý tưởng là trong vòng 24 giờ
- Tuân thủ phác đồ: Tiêm đủ liều, đúng lịch
- Chất lượng vắc xin và huyết thanh: Sử dụng sản phẩm đạt chuẩn WHO
- Sơ cứu ban đầu: Rửa vết thương đúng cách làm giảm lượng virus xâm nhập
So sánh hiệu quả: Dự phòng trước vs. sau phơi nhiễm
| Tiêu chí | Dự phòng trước phơi nhiễm | Dự phòng sau phơi nhiễm |
|---|---|---|
| Số mũi tiêm | 3 mũi | 4-5 mũi (vắc xin) + huyết thanh |
| Chi phí | Thấp hơn | Cao hơn 20 lần |
| Hiệu quả bảo vệ | Cao, nhanh chóng | Cao nhưng phụ thuộc vào thời gian |
| Đối tượng chỉ định | Người có nguy cơ cao | Tất cả các trường hợp phơi nhiễm |
| Cần huyết thanh | Không | Có (vết thương độ III) |
Khi nào thì nguy hiểm nhất?
Các yếu tố nguy cơ cao
- Vết cắn ở vùng đầu mặt cổ: Virus đến não nhanh hơn
- Nhiều vết cắn sâu: Lượng virus xâm nhập lớn
- Chậm trễ trong điều trị: Trên 48 giờ sau khi bị cắn mới đến cơ sở y tế
- Không rửa vết thương: Không loại bỏ được virus tại chỗ
- Không tiêm huyết thanh kháng dại: Khi có chỉ định mà không tiêm
- Tuổi tác: Trẻ em và người già có tiên lượng xấu hơn
- Suy giảm miễn dịch: Bệnh nhân HIV/AIDS, đang dùng thuốc ức chế miễn dịch
Dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm
- Vết cắn sâu, chảy máu nhiều
- Xuất hiện cảm giác ngứa, châm chích tại vết thương sau vài ngày
- Sốt cao, đau đầu dữ dội
- Lo âu, bồn chồn không rõ nguyên nhân
- Sợ ánh sáng, sợ gió, sợ nước
Phòng ngừa bệnh dại hiệu quả
Đối với cộng đồng
- Tiêm phòng cho chó, mèo: Đây là biện pháp phòng ngừa chủ yếu và hiệu quả nhất
- Quản lý chó thả rông: Kiểm soát số lượng chó không chủ
- Tuyên truyền giáo dục: Nâng cao nhận thức cộng đồng về bệnh dại
Đối với cá nhân
- Tiêm phòng trước phơi nhiễm: Đối với những người có nguy cơ cao như:
- Nhân viên y tế làm việc với virus dại
- Bác sĩ thú y
- Nhân viên kiểm lâm, bảo vệ rừng
- Người thường xuyên tiếp xúc với động vật hoang dã
- Tránh tiếp xúc với động vật lạ: Không vuốt ve, trêu chọc chó, mèo lạ
- Giáo dục trẻ em: Hướng dẫn trẻ cách ứng xử an toàn với động vật
Khi bị cắn cần nhớ 5 điều
- Không hoảng loạn
- Rửa vết thương ngay lập tức với nước và xà phòng
- Đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt
- Tiêm phòng đầy đủ theo chỉ định
- Theo dõi vật cắn (nếu có thể) trong 10 ngày
Câu hỏi thường gặp
Có thể bạn quan tâm: Xe Lăn Cho Chó Bị Liệt 2 Chân Sau: Hướng Dẫn Chi Tiết Từ Chuyên Gia
Bệnh dại có chữa khỏi được không?
Bệnh dại khi đã phát triệu chứng thì KHÔNG thể chữa khỏi. Tỷ lệ tử vong gần như 100%. Tuy nhiên, có thể phòng ngừa hoàn toàn bằng cách tiêm phòng dự phòng sau phơi nhiễm đúng cách ngay sau khi bị cắn.
Bị chó cắn bao lâu thì tiêm phòng là còn kịp?
Càng sớm càng tốt. Lý tưởng là trong vòng 24 giờ đầu tiên. Tuy nhiên, ngay cả khi đã qua vài ngày, vài tuần, thậm chí vài tháng sau khi bị cắn, nếu chưa phát bệnh thì vẫn nên đến cơ sở y tế để được tư vấn tiêm phòng.
Tiêm phòng dại có tác dụng phụ không?
Vắc xin phòng dại hiện đại khá an toàn. Một số tác dụng phụ thường gặp:
- Đau, sưng, đỏ tại vị trí tiêm
- Sốt nhẹ, mệt mỏi
- Đau đầu, ớn lạnh
- Phản ứng dị ứng (hiếm gặp)
Huyết thanh kháng dại có nguy hiểm không?
Huyết thanh kháng dại (đặc biệt là từ ngựa) có thể gây phản ứng dị ứng, thậm chí phản vệ. Vì vậy, cần:
- Thực hiện test dị ứng trước khi tiêm
- Tiêm tại cơ sở y tế có đủ phương tiện cấp cứu
- Theo dõi sau tiêm từ 30 phút đến vài giờ
Bị chó cắn có cần tiêm phòng uốn ván không?
Có. Vết thương do chó cắn là vết thương hở, nguy cơ nhiễm uốn ván cao. Việc tiêm phòng uốn ván là cần thiết, đặc biệt nếu:
- Vết thương sâu, bẩn
- Người bị cắn chưa tiêm đủ 3 mũi uốn ván cơ bản
- Đã tiêm đủ nhưng quá 5 năm chưa tiêm nhắc
Kết luận
Bị chó dại cắn TIÊM PHÒNG LÀ CÓ THỂ KHỎI. Câu trả lời là CÓ, với điều kiện:
- Xử trí vết thương đúng cách ngay lập tức
- Đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt
- Tiêm phòng đầy đủ theo phác đồ (vắc xin + huyết thanh nếu cần)
- Tuân thủ lịch tiêm chủng
Chìa khóa của sự sống còn là:
- Sơ cứu đúng cách: Rửa vết thương bằng nước và xà phòng
- Điều trị kịp thời: Không chậm trễ trong việc đến cơ sở y tế
- Điều trị đầy đủ: Tiêm đủ liều vắc xin và huyết thanh theo chỉ định
Phòng bệnh hơn chữa bệnh. Để bảo vệ bản thân và gia đình, hãy:
- Tiêm phòng dại định kỳ cho chó, mèo nuôi
- Tiêm phòng trước phơi nhiễm nếu thuộc nhóm nguy cơ cao
- Nâng cao kiến thức về phòng chống bệnh dại trong cộng đồng
Hanoi Zoo khuyến khích mọi người tìm hiểu thêm về thế giới động vật và các biện pháp bảo vệ sức khỏe khi tiếp xúc với động vật. Hãy truy cập website để biết thêm nhiều thông tin bổ ích khác.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 3, 2025 by Thanh Thảo
