Bệnh chó dại là gì? Đây là một trong những câu hỏi quan trọng nhất liên quan đến sức khỏe cộng đồng và an toàn cho vật nuôi. Bệnh dại là một bệnh viêm não tủy cấp tính do virus gây ra, có khả năng lây truyền từ động vật sang người và gần như 100% gây tử vong khi các triệu chứng đã khởi phát. Hiểu rõ về căn bệnh này, từ nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết đến các biện pháp phòng ngừa hiệu quả là chìa khóa để bảo vệ tính mạng của cả con người và những người bạn bốn chân.
Tổng quan về bệnh dại ở chó
Có thể bạn quan tâm: Chó Mặt Xệ (pug): Nguồn Gốc, Đặc Điểm Và Chăm Sóc
Bệnh dại ở chó là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do virus dại, thuộc giống Lyssavirus, gây ra. Virus này tấn công trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương của động vật máu nóng, bao gồm cả chó và người. Con đường lây truyền phổ biến nhất là qua nước bọt của con vật bị nhiễm bệnh, thông qua vết cắn, vết cào hoặc khi nước bọt tiếp xúc với vết thương hở, niêm mạc mắt, miệng. Tại Việt Nam, chó nhà là nguồn lây bệnh dại chính, chiếm tới 96-97% các ca bệnh trên người.
Virus dại: Nguồn gốc và cơ chế gây bệnh
Để hiểu rõ sự nguy hiểm của bệnh dại, chúng ta cần tìm hiểu về tác nhân gây bệnh và cách nó tàn phá cơ thể vật chủ.
Cấu trúc và phân loại virus
Virus dại có cấu trúc hình viên đạn đặc trưng, với lõi là ARN (axit ribonucleic) mang thông tin di truyền. Dựa trên nguồn gốc lây nhiễm, virus dại được chia thành hai loại chính: virus “đường phố” (lây nhiễm tự nhiên từ động vật) và virus “cố định” (được nuôi cấy và làm suy yếu trong phòng thí nghiệm để sản xuất vắc-xin). Virus này có khả năng tồn tại trong môi trường ngoài cơ thể trong một thời gian nhất định, đặc biệt là ở nhiệt độ thấp, nhưng dễ bị bất hoạt bởi ánh sáng mặt trời, nhiệt độ cao và các chất sát khuẩn thông thường như xà phòng hay cồn.
Chu trình lây nhiễm trong cơ thể vật chủ
Khi xâm nhập vào cơ thể qua vết cắn, virus dại không đi vào máu ngay lập tức. Thay vào đó, nó nhân lên tại các mô cơ và mô liên kết xung quanh vết thương. Sau đó, virus sẽ di chuyển dọc theo các dây thần kinh ngoại biên để tiến đến tủy sống và cuối cùng là não bộ. Tốc độ di chuyển này phụ thuộc vào vị trí và mức độ nghiêm trọng của vết cắn; vết thương càng gần đầu và hệ thần kinh trung ương, thời gian ủ bệnh càng ngắn. Khi đã đến não, virus nhân lên nhanh chóng, gây ra tình trạng viêm não nghiêm trọng, phá hủy các tế bào thần kinh và dẫn đến các triệu chứng lâm sàng của bệnh.
Có thể bạn quan tâm: Chọn Thức Ăn Khô Cho Chó 2 Tháng Tuổi Như Thế Nào?
Nhận biết các giai đoạn của bệnh dại ở chó
Bệnh dại ở chó tiến triển qua nhiều giai đoạn với các biểu hiện khác nhau. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu này là cực kỳ quan trọng để cách ly con vật và có biện pháp xử lý kịp thời.
Giai đoạn ủ bệnh: Kẻ thù thầm lặng
Đây là khoảng thời gian từ lúc chó bị nhiễm virus cho đến khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên. Giai đoạn này có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, tùy thuộc vào nhiều yếu tố. Trong thời gian ủ bệnh, chó gần như không có biểu hiện gì bất thường và vẫn sinh hoạt bình thường. Tuy nhiên, điều nguy hiểm là virus đã có thể tồn tại trong nước bọt của chó ngay cả trước khi nó phát bệnh, khiến nó có khả năng lây bệnh cho người và các động vật khác.
Giai đoạn tiền triệu: Những thay đổi hành vi đầu tiên
Giai đoạn này thường kéo dài từ 1 đến 4 ngày, là lúc những thay đổi tinh vi trong hành vi của chó bắt đầu xuất hiện. Một con chó vốn thân thiện có thể trở nên rụt rè, cáu kỉnh, hay trốn vào góc tối. Ngược lại, những con chó vốn nhút nhát có thể trở nên dạn dĩ một cách lạ thường. Chúng có thể có biểu hiện sốt nhẹ, chán ăn, và thường liếm hoặc gặm vào vị trí vết cắn ban đầu.
Giai đoạn phát bệnh (thể điên cuồng): Biểu hiện hung dữ
Có thể bạn quan tâm: Huấn Luyện Chó Hoàng Gia: Bí Quyết Và Phương Pháp Chuyên Sâu
Đây là giai đoạn kinh điển và dễ nhận biết nhất của bệnh chó dại. Chó trở nên cực kỳ kích động, hung dữ và mất kiểm soát. Chúng có thể tấn công vô cớ mọi thứ xung quanh, kể cả chủ nhân hoặc các vật vô tri. Các dấu hiệu khác bao gồm sủa khàn giọng hoặc mất tiếng, chảy nhiều nước dãi, sùi bọt mép do cơ hàm và họng bắt đầu bị liệt, khiến việc nuốt trở nên khó khăn. Trái với lầm tưởng phổ biến, chứng sợ nước (hydrophobia) là triệu chứng đặc trưng ở người chứ không điển hình ở chó.
Giai đoạn bại liệt (thể câm): Dấu hiệu cuối cùng
Sau giai đoạn điên cuồng, hoặc đôi khi không qua giai đoạn này, chó sẽ chuyển sang thể bại liệt. Con vật trở nên ủ rũ, mệt mỏi, và dần bị liệt. Tình trạng liệt thường bắt đầu từ chân sau, lan dần lên toàn thân. Chó sẽ bị liệt hàm, lưỡi trễ ra ngoài, chảy dãi liên tục, không thể ăn uống và cuối cùng sẽ chết do suy hô hấp khi các cơ quan hô hấp bị tê liệt. Toàn bộ quá trình từ khi phát bệnh đến khi chết thường chỉ kéo dài từ 7-10 ngày.
Con đường lây truyền bệnh dại và các yếu tố rủi ro
Hiểu rõ cách thức lây lan của bệnh dại giúp chúng ta chủ động hơn trong việc phòng tránh.
Lây truyền qua vết cắn: Con đường phổ biến nhất
Hơn 99% các trường hợp lây nhiễm bệnh dại ở người là do chó nhà bị dại cắn. Khi một con chó bị dại cắn, virus có nồng độ cao trong nước bọt sẽ được truyền trực tiếp vào vết thương, bắt đầu chu trình xâm nhập và gây bệnh. Đây là con đường lây truyền trực tiếp và hiệu quả nhất của virus.
Lây truyền không qua vết cắn: Những trường hợp hiếm gặp
Mặc dù hiếm gặp hơn, virus dại cũng có thể lây truyền khi nước bọt của động vật bị bệnh tiếp xúc với niêm mạc (mắt, miệng) hoặc các vết thương, vết trầy xước hở trên da. Về lý thuyết, việc hít phải không khí chứa virus trong các hang dơi có mật độ cao cũng là một con đường lây nhiễm, nhưng trường hợp này cực kỳ hiếm. Lây truyền từ người sang người cũng gần như không xảy ra, ngoại trừ một vài trường hợp được ghi nhận qua cấy ghép nội tạng.
Các loài động vật có nguy cơ cao mang mầm bệnh
Trên toàn thế giới, chó là ổ chứa virus dại và là nguồn lây bệnh chính cho người. Tuy nhiên, tất cả các loài động vật có vú, bao gồm cả động vật hoang dã và vật nuôi, đều có thể mắc và truyền bệnh dại. Ở Việt Nam, sau chó thì mèo là nguồn lây phổ biến thứ hai. Ở các khu vực khác trên thế giới, các loài như dơi, gấu mèo, chồn hôi và cáo là những ổ chứa virus dại quan trọng trong tự nhiên.
Tầm quan trọng của việc tiêm phòng: Biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất
Tiêm phòng là biện pháp an toàn, hiệu quả và tiết kiệm chi phí nhất để bảo vệ chó khỏi bệnh dại, đồng thời ngăn chặn sự lây lan sang người.
Lịch trình tiêm phòng dại cho chó
Theo khuyến cáo của các chuyên gia thú y, chó con nên được tiêm mũi vắc-xin phòng dại đầu tiên khi được 3 tháng tuổi. Sau đó, việc tiêm phòng cần được nhắc lại định kỳ hàng năm để đảm bảo duy trì mức độ kháng thể bảo vệ cần thiết. Việc tuân thủ đúng lịch tiêm phòng là trách nhiệm của mỗi chủ nuôi để bảo vệ không chỉ thú cưng của mình mà còn cả cộng đồng.
Hiệu quả và sự cần thiết của việc tiêm nhắc lại
Một mũi vắc-xin duy nhất không thể tạo ra miễn dịch suốt đời. Mức độ kháng thể sẽ giảm dần theo thời gian, do đó việc tiêm nhắc lại hàng năm là bắt buộc để duy trì “lá chắn” bảo vệ cho chó. Một con vật chỉ được coi là đã tiêm chủng đầy đủ sau 28 ngày kể từ lần tiêm đầu tiên. Việc tiêm phòng đầy đủ cho hơn 70% đàn chó trong một khu vực có thể làm giảm đáng kể nguy cơ bùng phát dịch dại.
Xử trí đúng cách khi bị chó cắn để phòng bệnh dại
Nếu không may bị chó cắn, việc xử lý đúng cách và kịp thời có thể cứu sống bạn.
Các bước sơ cứu vết thương tại chỗ
Hành động đầu tiên và quan trọng nhất là phải rửa kỹ vết thương ngay lập tức. Hãy xối rửa vết thương dưới vòi nước sạch chảy liên tục trong khoảng 10-15 phút, kết hợp với xà phòng hoặc các chất tẩy rửa khác để loại bỏ tối đa virus dại khỏi vết thương. Sau đó, cần sát trùng vết thương bằng cồn 70 độ hoặc dung dịch cồn iod. Hạn chế làm dập nát thêm vết thương và không nên băng bó kín.
Khi nào cần tiêm vắc-xin và huyết thanh kháng dại?
Ngay sau khi sơ cứu, nạn nhân cần đến cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn và tiêm phòng dự phòng sau phơi nhiễm. Các bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng vết thương và đưa ra chỉ định tiêm vắc-xin phòng dại và có thể cả huyết thanh kháng dại. Huyết thanh kháng dại chứa các kháng thể có sẵn giúp trung hòa virus ngay lập tức tại vết thương, trong khi vắc-xin sẽ kích thích cơ thể tự sản sinh miễn dịch lâu dài. Việc tiêm phòng phải được thực hiện càng sớm càng tốt, đây là biện pháp duy nhất để ngăn ngừa bệnh dại một khi đã bị phơi nhiễm.
Bệnh dại trên toàn cầu và nỗ lực loại trừ
Bệnh dại vẫn là một gánh nặng y tế công cộng nghiêm trọng, đặc biệt là ở châu Á và châu Phi, nơi chiếm hơn 95% số ca tử vong ở người trên toàn cầu.
Tình hình bệnh dại tại Việt Nam và trên thế giới
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính mỗi năm có khoảng 59.000 người chết vì bệnh dại trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, mỗi năm vẫn ghi nhận hàng chục ca tử vong do bệnh dại, chủ yếu ở các vùng nông thôn nơi việc quản lý đàn chó và tiêm phòng còn nhiều hạn chế. Năm 2023, cả nước ghi nhận 82 ca tử vong, và chỉ trong những tháng đầu năm 2024, số ca tử vong đã tăng đột biến so với cùng kỳ năm trước.
Vai trò của các tổ chức và trách nhiệm cộng đồng
WHO và các tổ chức quốc tế khác đang hướng tới mục tiêu “Không còn ca tử vong ở người do bệnh dại vào năm 2030”. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa ngành y tế, thú y và cộng đồng. Trách nhiệm của mỗi cá nhân là tiêm phòng đầy đủ cho vật nuôi, không thả rông chó, và báo ngay cho cơ quan chức năng khi phát hiện động vật có dấu hiệu nghi dại. Việc quản lý chặt chẽ đàn chó và nâng cao nhận thức cộng đồng là những giải pháp then chốt để đẩy lùi căn bệnh chết người này. Du khách và những người yêu động vật có thể tìm hiểu thêm thông tin và các chương trình giáo dục tại Hanoi Zoo.
Tóm lại, bệnh chó dại là gì không chỉ là một câu hỏi về mặt y học mà còn là vấn đề về trách nhiệm xã hội. Đây là một căn bệnh cực kỳ nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa được. Bằng cách tiêm phòng đầy đủ cho chó, mèo, xử lý đúng cách khi bị cắn và nâng cao ý thức cộng đồng, chúng ta có thể bảo vệ bản thân, gia đình và cộng đồng khỏi mối đe dọa từ bệnh dại, tiến tới một tương lai không còn ai phải chết vì căn bệnh này.
Cập Nhật Lúc Tháng mười một 17, 2025 by Thanh Thảo
