Trong ngành nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là nuôi cá tra – một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, việc sử dụng kích dục tố để thúc đẩy sinh sản là một biện pháp kỹ thuật phổ biến và quan trọng. Tuy nhiên, thuật ngữ “kích dục tố cho cá” thường gây ra nhiều hiểu lầm và lo ngại trong cộng đồng. Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn toàn diện, khoa học và chính xác về các chất kích thích sinh sản trong nuôi trồng thủy sản, giúp người nuôi hiểu đúng, dùng chuẩn và hướng đến một ngành nghề phát triển bền vững.
Có thể bạn quan tâm: Kinh Nghiệm Đi Suối Cá Thần Thanh Hóa: Hành Trình Khám Phá Thiên Nhiên Huyền Bí
Khái niệm về chất kích thích sinh sản trong thủy sản
Hiểu đúng bản chất của các chất kích thích sinh sản
Trong ngành nuôi trồng thủy sản, các chất được sử dụng để điều khiển quá trình sinh sản của cá thường được gọi là hormone hoặc chất kích thích sinh sản. Việc sử dụng thuật ngữ “kích dục tố” là một cách gọi dân dã, dễ gây hiểu nhầm rằng đây là những chất có tác dụng tương tự như hormone sinh dục ở người, điều này là hoàn toàn không chính xác. Các chất này được sử dụng nhằm mô phỏng các tín hiệu tự nhiên trong cơ thể cá, giúp điều hòa và thúc đẩy quá trình rụng trứng, đẻ trứng và thụ tinh nhân tạo.
Vai trò quan trọng trong sản xuất giống cá tra
Ngành cá tra Việt Nam đã và đang khẳng định được vị thế trên thị trường quốc tế. Năm 2022, toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long có khoảng 103 cơ sở nuôi cá tra bố mẹ sinh sản và 1.913 cơ sở ương dưỡng cá tra giống đang hoạt động. Để đạt được sản lượng cá tra thương phẩm cao, giá bán ổn định (lên tới 29.500-31.000 đồng/kg), thì khâu sản xuất giống đóng vai trò then chốt. Việc sử dụng các chất kích thích sinh sản giúp các trại giống đảm bảo nguồn cung cá bột và cá giống một cách đồng đều, chủ động về thời gian và chất lượng, không phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện thời tiết và mùa vụ tự nhiên.
Có thể bạn quan tâm: Kinh Nghiệm Đi Hồ Cá Trí Nguyên: Cẩm Nang Toàn Diện Cho “thủ Lĩnh Động Vật” Nhí
Các loại chất kích thích sinh sản phổ biến hiện nay
Hormone Chorionic Gonadotropin (HCG)
Human Chorionic Gonadotropin (HCG) là loại hormone được sử dụng phổ biến nhất trong các trại sản xuất giống cá tra. HCG có cấu trúc và hoạt tính sinh học tương tự như Luteinizing Hormone (LH) của cá. Khi được tiêm vào cơ thể cá bố mẹ, HCG sẽ kích thích buồng trứng hoàn thiện quá trình trưởng thành cuối cùng và rụng trứng.
Ưu điểm nổi bật của HCG
- Hiệu quả cao: Tỷ lệ rụng trứng của cá tra khi sử dụng HCG đạt gần 100%, đây là lý do chính khiến nó trở thành lựa chọn hàng đầu.
- Tính ổn định: HCG là một hormone đã được nghiên cứu và sử dụng lâu năm, liều lượng và quy trình tiêm đã được chuẩn hóa.
- Chi phí hợp lý: Trước đây, HCG có giá thành rẻ hơn so với nhiều loại chất kích thích sinh sản khác trên thị trường.
Những thách thức hiện nay
Mặc dù có nhiều ưu điểm, nhưng việc sử dụng HCG hiện đang đối mặt với một số thách thức lớn. Ông Trần Hữu Phúc từ Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản II cho biết, nguồn HCG nhập khẩu chủ yếu từ Trung Quốc đã bị thiếu hụt, dẫn đến giá tăng đột biến. Hệ quả là giá cá tra giống trong quí 1 và 2/2022 đã tăng gấp 3 lần so với cùng kỳ năm 2019. Ngoài ra, một vấn đề nghiêm trọng khác là chất lượng HCG không đồng nhất giữa các nguồn cung cấp, thậm chí giữa các lô sản xuất của cùng một công ty. Sự không ổn định này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả và chất lượng của quá trình sinh sản nhân tạo.
Các giải pháp thay thế tiềm năng
Trước những khó khăn về nguồn cung và chất lượng của HCG, các nhà khoa học và trại giống đang tích cực tìm kiếm và thử nghiệm các giải pháp thay thế. Dưới đây là những phương án được ông Trần Hữu Phúc đề xuất:
1. Sử dụng não thủy thể (Pituitary Extract – PE)
Não thủy thể là tuyến nội tiết ở não cá, chứa nhiều hormone sinh sản tự nhiên như FSH (Follicle-Stimulating Hormone) và LH. Việc chiết xuất và sử dụng não thủy thể từ các loài cá khác (thường là cá chép) là một phương pháp truyền thống. Ưu điểm của phương pháp này là tính tự nhiên cao và chi phí thấp. Tuy nhiên, nhược điểm là liều lượng khó chuẩn hóa và hiệu quả có thể biến đổi tùy theo nguồn cá cung cấp não.
2. Kết hợp não thủy thể với LH-RHa
LH-RHa là một analog tổng hợp (dạng tương tự nhân tạo) của hormone Luteinizing Hormone-Releasing Hormone. Khi kết hợp não thủy thể với LH-RHa, người ta hy vọng có thể tăng cường hiệu quả kích thích sinh sản và giảm liều lượng cần dùng so với việc sử dụng riêng lẻ từng chất. Đây là một hướng đi hứa hẹn vì tận dụng được ưu điểm của cả hai loại chất.
3. Sử dụng sản phẩm Ovaprim
Ovaprim là một sản phẩm tổng hợp được phát triển bởi các nhà khoa học, thường chứa một hỗn hợp các chất bao gồm salmon GnRH (một loại hormone giải phóng gonadotropin từ cá hồi) và một chất ức chế dopamine. Ovaprim hoạt động bằng cách kích thích hệ thống nội tiết của cá để tự sản sinh và giải phóng các hormone sinh sản cần thiết. Ưu điểm của Ovaprim là tính đồng nhất cao, liều lượng dễ kiểm soát và hiệu quả ổn định. Tuy nhiên, chi phí của Ovaprim có thể cao hơn so với HCG.
Có thể bạn quan tâm: Kiểm Tra Mã Cá Rồng: Hướng Dẫn Chi Tiết Từ Chuyên Gia
Tác động của việc sử dụng chất kích thích sinh sản đến ngành cá tra
Tác động tích cực
Việc áp dụng công nghệ sinh sản nhân tạo bằng chất kích thích sinh sản đã mang lại nhiều lợi ích to lớn cho ngành cá tra. Trước hết, nó giúp chủ động nguồn giống quanh năm, không bị lệ thuộc vào mùa vụ tự nhiên, từ đó ổn định chuỗi cung ứng từ trại giống đến ao nuôi thương phẩm. Thứ hai, chất lượng cá bột và cá giống được kiểm soát tốt hơn, giảm thiểu rủi ro dịch bệnh và tăng tỷ lệ sống. Cuối cùng, năng suất và sản lượng cá tra thương phẩm được nâng cao rõ rệt, góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế của vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Những hệ lụy tiềm ẩn
Bên cạnh những mặt tích cực, sự phát triển “nóng” của ngành cá tra cũng tiềm ẩn nhiều hệ lụy. Ông Nhữ Văn Cẩn, Vụ trưởng Vụ Nuôi trồng Thủy sản thuộc Tổng cục Thủy sản, đã cảnh báo về tình trạng ồ ạt nuôi trồng “ăn theo” khi giá cá tra tăng cao. Hiện tượng này có thể dẫn đến quá tải về hạ tầng, giảm chất lượng sản phẩm và mất ổn định cho cả ngành hàng. Ngoài ra, việc phụ thuộc quá lớn vào một loại chất kích thích sinh sản (như HCG) cũng là một rủi ro về mặt an ninh sản xuất. Khi nguồn cung bị gián đoạn, cả chuỗi giá trị đều bị ảnh hưởng.
Hướng dẫn sử dụng chất kích thích sinh sản một cách an toàn và hiệu quả
Tuân thủ liều lượng và quy trình
Việc sử dụng bất kỳ chất kích thích sinh sản nào cũng tuyệt đối không được tự ý điều chỉnh liều lượng hay quy trình tiêm. Mỗi loại chất đều có liều lượng khuyến cáo dựa trên trọng lượng, độ tuổi và tình trạng sinh lý của cá bố mẹ. Việc lạm dụng hoặc sử dụng sai liều không chỉ làm giảm hiệu quả mà còn có thể gây hại cho cá, làm rối loạn nội tiết và ảnh hưởng đến chất lượng trứng, tinh dịch. Các trại giống cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình kỹ thuật được ban hành bởi các cơ quan chuyên môn.
Lựa chọn nguồn cung uy tín
Chất lượng của chất kích thích sinh sản là yếu tố then chốt quyết định thành bại của vụ sinh sản. Do đó, các trại giống bắt buộc phải lựa chọn những nhà cung cấp uy tín, có giấy tờ chứng minh nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng. Nên ưu tiên những sản phẩm đã được cơ quan chức năng cấp phép lưu hành và sử dụng trong nuôi trồng thủy sản. Việc kiểm tra kỹ lưỡng hạn sử dụng, bao bì và màu sắc của sản phẩm trước khi dùng cũng là một bước không thể bỏ qua.
Ghi chép và theo dõi
Một trại giống chuyên nghiệp cần có hệ thống ghi chép và theo dõi chi tiết. Mọi thông tin về loại chất kích thích, liều lượng sử dụng, thời gian tiêm, tình trạng cá bố mẹ trước và sau khi tiêm cần được lưu trữ cẩn thận. Việc này giúp các kỹ thuật viên rút kinh nghiệm, điều chỉnh quy trình cho các vụ sau và đảm bảo truy xuất nguồn gốc khi có vấn đề phát sinh.
Nghiên cứu khoa học và các khuyến nghị từ chuyên gia
Cần thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu
Mặc dù các giải pháp thay thế HCG như não thủy thể, LH-RHa hay Ovaprim đã được thử nghiệm, nhưng theo ông Trần Hữu Phúc, các kết quả hiện tại còn rất hạn chế và chủ yếu ở phạm vi phòng thí nghiệm. Để có thể ứng dụng đại trà, cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn về liều lượng tối ưu, tác động đến các thông số sinh học trước và sau khi rụng trứng, và hiệu quả kinh tế so với việc sử dụng HCG. Mỗi đàn cá ở từng cơ sở nuôi có đặc điểm sinh lý riêng, vì vậy việc cá nhân hóa quy trình kích thích sinh sản là điều cần thiết.
Có thể bạn quan tâm: Kiểm Tra Chip Cá Rồng Hồng Anh: Hướng Dẫn Chi Tiết Từ A Đến Z
Định hướng phát triển bền vững
Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đang cùng với các địa phương trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất giống cá tra tập trung tại 2 tỉnh An Giang (350 ha) và Đồng Tháp (420 ha) theo hướng đồng bộ, khép kín, ứng dụng công nghệ cao. Đây là một chiến lược dài hạn nhằm nâng cao chất lượng giống, giảm thiểu rủi ro và tăng sức cạnh tranh cho ngành cá tra Việt Nam trên thị trường quốc tế. Việc nghiên cứu và ứng dụng các chất kích thích sinh sản hiệu quả, an toàn và bền vững là một phần không thể tách rời của chiến lược này.
Nơi có thể quan sát và tìm hiểu về công nghệ sinh sản cá tra
Để có cái nhìn trực quan và sinh động hơn về thế giới kỳ diệu của các loài thủy sản, cũng như hiểu thêm về công tác bảo tồn và nghiên cứu, du khách có thể đến tham quan Hanoi Zoo. Tại đây, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng hàng trăm loài động vật quý hiếm từ khắp nơi trên thế giới mà còn có cơ hội tìm hiểu về các chương trình bảo tồn, nhân giống các loài nguy cấp. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về thế giới tự nhiên là một phần sứ mệnh quan trọng của Hanoi Zoo.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
1. Ăn cá có dùng kích dục tố có hại cho sức khỏe người không?
Không có hại nếu sử dụng đúng cách và tuân thủ quy định. Các chất kích thích sinh sản được tiêm vào cá bố mẹ để sinh sản, không dùng cho cá nuôi thịt. Thời gian cách ly đủ dài để các chất này phân hủy hoàn toàn trong cơ thể cá trước khi được thu hoạch. Các sản phẩm cá tra xuất khẩu đều phải trải qua kiểm dịch nghiêm ngặt để đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.
2. Có cách nào để nhận biết cá có dùng kích thích sinh sản hay không?
Không có cách nhận biết bằng mắt thường. Việc kiểm tra dư lượng hormone trong cá phải được thực hiện trong phòng thí nghiệm chuyên dụng. Người tiêu dùng nên chọn mua cá ở những cửa hàng uy tín, có nguồn gốc rõ ràng và tem kiểm định chất lượng.
3. Tương lai của ngành cá tra Việt Nam sẽ ra sao?
Tương lai của ngành cá tra Việt Nam được đánh giá là rất sáng sủa nếu biết cách ổn định chuỗi cung ứng và nâng cao chất lượng. Việc đa dạng hóa các loại chất kích thích sinh sản, ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất giống và xây dựng vùng nuôi tập trung là những hướng đi đúng đắn để hướng tới sự phát triển bền vững và cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Kết luận
Việc sử dụng các chất kích thích sinh sản trong nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là cá tra, là một biện pháp kỹ thuật cần thiết và hiệu quả. Tuy nhiên, để ngành nghề này phát triển một cách bền vững, cần có sự hiểu biết đúng đắn, sử dụng hợp lý và liên tục nghiên cứu, đổi mới. Việc tìm kiếm các giải pháp thay thế HCG không chỉ giúp giảm chi phí mà còn tăng tính chủ động và an toàn cho chuỗi sản xuất. Mỗi người nuôi, nhà khoa học và người tiêu dùng đều có vai trò trong việc góp phần xây dựng một ngành cá tra Việt Nam vững mạnh và đáng tin cậy trên toàn cầu.
Để tìm hiểu thêm nhiều kiến thức thú vị về thế giới động vật và các nỗ lực bảo tồn, hãy truy cập website Hanoi Zoo và lên kế hoạch cho một chuyến tham quan đầy bổ ích trong thời gian tới.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 9, 2025 by Thanh Thảo
