Bệnh trên Cá Da Trơn: Nguyên Nhân, Triệu Chứng, Phòng và Điều Trị

Cá da trơn là một trong những loài thủy sản quan trọng nhất trong ngành kinh tế ngư nghiệp Việt Nam, đóng vai trò then chốt trong xuất khẩu và tiêu dùng nội địa. Những sản phẩm chế biến từ cá tra, cá basa được ưa chuộng trên khắp thế giới nhờ chất lượng thịt trắng, dai và hương vị thơm ngon đặc trưng. Tuy nhiên, cùng với nhu cầu tiêu dùng ngày càng lớn, các vấn đề dịch bệnh cũng trở nên nghiêm trọng hơn, trong đó phải kể đến bệnh gan thận mủ. Đây là một căn bệnh nguy hiểm, có khả năng lây lan nhanh chóng và gây thiệt hại kinh tế nặng nề cho người nuôi trồng thủy sản. Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn toàn diện, chuyên sâu về căn bệnh này, từ nguyên nhân, biểu hiện lâm sàng, bệnh tích học, đến các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả nhất hiện nay, dựa trên các nghiên cứu khoa học và kinh nghiệm thực tiễn tại các trang trại nuôi trồng thủy sản.

Có thể bạn quan tâm: Bệnh Thường Gặp Ở Cá Rồng: Nhận Biết, Chẩn Đoán Và Hướng Dẫn Điều Trị Toàn Diện

Những thông tin cơ bản về bệnh gan thận mủ trên cá da trơn

Nguyên nhân gây bệnh

Bệnh gan thận mủ (hay còn gọi là bệnh mủ gan) ở cá da trơn là một bệnh truyền nhiễm nghiêm trọng do vi khuẩn Edwardsiella ictaluri gây ra. Vi khuẩn này thuộc họ Enterobacteriaceae, là một trực khuẩn Gram âm, hiếu khí tùy tiện, có thể sống trong nhiều môi trường khác nhau, đặc biệt là trong nước bẩn và bùn đáy ao nuôi.

Cơ chế xâm nhập và phát triển của vi khuẩn

Vi khuẩn E. ictaluri có thể xâm nhập vào cơ thể cá qua ba con đường chính:

1. Qua da và vây: Khi da cá bị tổn thương do xây xát, ký sinh trùng cắn hoặc điều kiện môi trường kém (pH, nhiệt độ bất lợi), vi khuẩn dễ dàng xâm nhập qua các vết thương nhỏ.
2. Qua mang: Mang là cơ quan trao đổi khí và thẩm thấu, có diện tích bề mặt lớn tiếp xúc trực tiếp với nước. Khi chất lượng nước ao nuôi bị ô nhiễm, vi khuẩn có thể bám vào và xâm nhập qua biểu mô mang.
3. Qua đường tiêu hóa: Cá có thể nhiễm bệnh khi ăn phải thức ăn bị nhiễm vi khuẩn hoặc ăn phải xác cá chết đã bị nhiễm khuẩn phân hủy.

Một khi đã vượt qua hàng rào bảo vệ đầu tiên của cá, E. ictaluri sẽ nhanh chóng nhân lên và lan truyền theo đường máu đến các cơ quan nội tạng, đặc biệt là gan, thận và lá lách – những cơ quan đóng vai trò quan trọng trong hệ miễn dịch và thải độc của cá. Tại đây, vi khuẩn sản sinh ra các độc tố, gây tổn thương mô và hình thành các ổ mủ đặc trưng.

Điều kiện môi trường thuận lợi cho bệnh phát triển

Bệnh gan thận mủ thường bùng phát mạnh vào những thời điểm thời tiết bất lợi:

• Mùa mưa và mùa lũ: Nước mưa tràn vào ao nuôi làm thay đổi đột ngột các chỉ số chất lượng nước như độ mặn, pH, nhiệt độ. Đồng thời, nước lũ cũng cuốn theo một lượng lớn vi khuẩn, chất hữu cơ và chất độc hại từ bên ngoài vào ao.
• Thời tiết lạnh: Nhiệt độ nước giảm làm giảm hoạt động trao đổi chất của cá, từ đó làm suy yếu hệ miễn dịch, khiến cá dễ bị tấn công bởi vi khuẩn.
• Hàm lượng oxy hòa tan (DO) thấp: Oxy là yếu tố sống còn đối với cá. Khi DO trong nước thấp, cá sẽ bị stress, hô hấp khó khăn, giảm sức đề kháng và tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển mạnh mẽ.

Phạm vi ảnh hưởng và thiệt hại kinh tế

Mặc dù trước đây, bệnh gan thận mủ chủ yếu được ghi nhận ở cá da trơn, đặc biệt là cá tra và cá basa, nhưng trong những năm gần đây, các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng E. ictaluri có phạm vi ký chủ rộng hơn nhiều. Vi khuẩn này cũng đã được tìm thấy ở nhiều loài cá nước ngọt khác như cá lóc, cá rô phi (điêu hồng), cá chép và thậm chí cả ở ếch nuôi.

Tỷ lệ chết do bệnh gan thận mủ gây ra là rất cao và là nỗi ám ảnh của nhiều hộ nuôi:

• Đối với cá bột và cá ương giống: Tỷ lệ chết có thể lên tới 100%. Giai đoạn này, hệ miễn dịch của cá còn non yếu, trong khi đó mật độ nuôi thường cao và môi trường nước khó kiểm soát, dẫn đến dịch bệnh lây lan cực nhanh.
• Đối với cá thịt (giai đoạn thương phẩm): Tỷ lệ chết dao động trong khoảng 30-50%. Mặc dù thấp hơn so với cá giống, nhưng con số này vẫn là một tổn thất kinh tế khổng lồ đối với người nuôi, vì họ đã đầu tư rất nhiều chi phí về thức ăn, công chăm sóc và thời gian cho đến giai đoạn xuất bán.

Ngoài tỷ lệ chết cao, bệnh còn làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm. Cá bị bệnh thường chậm lớn, tỷ lệ thịt thương phẩm giảm, và trong một số trường hợp, việc sử dụng kháng sinh điều trị không đúng cách có thể để lại dư lượng trong thịt, ảnh hưởng đến an toàn thực phẩm và uy tín xuất khẩu.

Có thể bạn quan tâm: Bệnh Ký Sinh Trùng Trên Cá Chép: Dấu Hiệu, Điều Trị & Biện Pháp Phòng Ngừa Toàn Diện

Phân tích các triệu chứng lâm sàng của bệnh gan thận mủ

Dấu hiệu bên ngoài (Triệu chứng lâm sàng)

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bên ngoài của cá là bước quan trọng nhất để kịp thời ngăn chặn dịch bệnh lây lan. Khi nhiễm E. ictaluri, cá da trơn sẽ biểu hiện một loạt các triệu chứng rõ rệt:

• Mất khẩu ăn hoàn toàn: Đây là dấu hiệu đầu tiên và dễ nhận biết nhất. Cá bỏ ăn, không phản ứng với thức ăn được cung cấp.
• Thay đổi hành vi bơi lội: Cá bệnh thường bơi lờ đờ, lắc lư, nổi gần mặt nước để há miệng thở. Một số cá có thể bơi vòng tròn, nhào lộn mất định hướng do vi khuẩn đã xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương.
• Biến đổi màu sắc da: Da cá trở nên sậm màu bất thường, đặc biệt là vùng đầu, hầu và mang. Một số trường hợp cá có hiện tượng “trắng mình”, tức là vùng thân giữa chuyển sang màu trắng nhợt nhạt.
• Xuất huyết ngoài da: Trên thân cá, vây (đặc biệt là vây ngực và vây đuôi), mắt và hậu môn có thể xuất hiện các đốm xuất huyết màu đỏ. Đây là dấu hiệu của tình trạng nhiễm trùng huyết, khi vi khuẩn và độc tố của chúng làm tổn thương các mao mạch máu.

Dấu hiệu bên trong (Triệu chứng tại khám nghiệm)

Để chẩn đoán chính xác bệnh, việc mổ khám (post-mortem examination) là cần thiết. Khi mổ một con cá nghi nhiễm bệnh, các kỹ thuật viên có thể quan sát thấy những tổn thương nội tạng đặc trưng sau:

• Xuất huyết toàn bộ các cơ quan nội tạng: Gan, thận, ruột và các màng nội tạng (mạc treo) đều có hiện tượng xuất huyết, sưng đỏ và sậm màu. Điều này cho thấy hệ thống tuần hoàn và các cơ quan giải độc đang bị tổn thương nghiêm trọng.
• Đặc điểm nổi bật – Các đốm mủ trắng: Đây là dấu hiệu đặc trưng nhất và là cơ sở để đặt tên cho bệnh. Trên bề mặt gan, thận và lá lách xuất hiện rất nhiều các đốm nhỏ màu trắng, đường kính từ 0,5 đến 3 milimét. Những đốm này chính là các ổ mủ, được hình thành do sự tập trung bạch cầu và vi khuẩn chết tại các vị trí bị nhiễm trùng. Khi mổ khám, các đốm mủ này có thể dễ dàng nhìn thấy bằng mắt thường, tạo nên hình ảnh “gan thận mủ” rất đặc trưng.
• Sưng to các cơ quan: Gan, thận và lá lách thường bị sưng to hơn so với bình thường, bề mặt không còn trơn nhẵn mà trở nên gồ ghề do các ổ mủ.

Diễn biến bệnh lý và thời gian ủ bệnh

Thời gian từ khi cá bị nhiễm vi khuẩn đến khi xuất hiện triệu chứng (thời gian ủ bệnh) thường rất ngắn, chỉ khoảng 3-4 ngày trong điều kiện môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển. Sau khoảng thời gian này, bệnh có thể lây lan nhanh chóng ra toàn bộ ao nuôi, từ vài con cá ban đầu thành hàng trăm, hàng nghìn con trong một thời gian ngắn. Tốc độ lây lan nhanh là một trong những đặc điểm nguy hiểm nhất của bệnh gan thận mủ, đòi hỏi người nuôi phải có phản ứng rất nhanh chóng và quyết liệt khi phát hiện bệnh.

Tìm hiểu về bệnh tích và cơ chế lây truyền của bệnh gan thận mủ

Phân tích bệnh tích dưới kính hiển vi và vi khuẩn học

Có thể bạn quan tâm: Bệnh Trên Cá Chép: Nhận Diện, Phòng Ngừa Và Giải Pháp Toàn Diện

Để khẳng định chắc chắn chẩn đoán, các phòng thí nghiệm vi sinh vật học thường tiến hành nuôi cấy vi khuẩn từ các đốm mủ trắng trên nội tạng cá.

Quy trình nuôi cấy

1. Lấy mẫu bệnh tích: Một phần nhỏ mô gan hoặc thận có chứa đốm mủ trắng được vô trùng cẩn thận.
2. Cấy lên môi trường thạch: Mẫu bệnh tích được cấy lên các môi trường dinh dưỡng chuyên biệt (như môi trường MacConkey hoặc Blood Agar) để vi khuẩn E. ictaluri phát triển.
3. Ủ và quan sát: Đĩa thạch được ủ ở nhiệt độ khoảng 28-30°C trong thời gian từ 24 đến 48 giờ.

Kết quả nuôi cấy

Sau thời gian ủ, trên bề mặt đĩa thạch sẽ xuất hiện các khuẩn lạc đặc trưng của E. ictaluri:

• Hình dạng: Khuẩn lạc có hình tròn, đều.
• Màu sắc: Màu trắng, hơi trong.
• Kết cấu: Bề mặt lồi, ướt.
• Kích thước: Đường kính nhỏ, khoảng 0,5 đến 2 milimét.

Việc nuôi cấy thành công vi khuẩn từ mẫu bệnh tích là bằng chứng xác định chắc chắn rằng cá bị nhiễm E. ictaluri.

Hình ảnh vi khuẩn dưới kính hiển vi

Khi nhuộm Gram và quan sát dưới kính hiển vi có độ phóng đại cao (thường là vật kính 100x), E. ictaluri hiện lên dưới dạng những trực khuẩn (hình que) nhỏ, Gram âm. Vi khuẩn này không có khả năng tạo bào tử và thường xếp thành từng cặp hoặc thành chuỗi ngắn.

Cơ chế lây truyền trong ao nuôi

Hiểu rõ cơ chế lây truyền là chìa khóa để kiểm soát dịch bệnh hiệu quả. Bệnh gan thận mủ lây lan trong ao nuôi theo nhiều con đường:

• Lây truyền qua nước: Vi khuẩn từ xác cá chết, phân cá bệnh hoặc các chất thải khác được thải ra nước. Cá khỏe mạnh khi hô hấp qua mang hoặc nuốt nước sẽ vô tình hấp thu vi khuẩn vào cơ thể.
• Lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp: Cá bệnh và cá khỏe mạnh sống trong cùng một không gian chật hẹp, việc va chạm, cắn xé nhau (đặc biệt trong điều kiện mật độ cao) sẽ tạo ra các vết thương hở, là con đường ngắn nhất để vi khuẩn xâm nhập.
• Lây truyền qua trung gian ký sinh trùng: Một số ký sinh trùng như trùng bánh xe (Dactylogyrus), trùng mỏ neo (Lernaea) khi ký sinh trên da, vây hoặc mang cá sẽ gây tổn thương. Các vết thương này trở thành “cửa ngõ” lý tưởng cho vi khuẩn xâm nhập.
• Lây truyền từ bùn đáy: Vi khuẩn E. ictaluri có khả năng sống sót và tồn tại lâu dài trong lớp bùn đáy ao nuôi, đặc biệt là trong điều kiện yếm khí và giàu chất hữu cơ. Đây là một ổ chứa mầm bệnh tiềm ẩn rất lớn, có thể gây tái phát bệnh ngay cả sau khi đã điều trị.

Giải pháp toàn diện để phòng bệnh gan thận mủ trên cá da trơn

Phòng bệnh luôn luôn tốt hơn chữa bệnh, đặc biệt là với những bệnh có tốc độ lây lan nhanh và tỷ lệ chết cao như gan thận mủ. Một chương trình phòng bệnh toàn diện phải bao gồm tất cả các khâu, từ chuẩn bị ao đến quản lý quá trình nuôi.

Trước khi thả cá giống

1. Cải tạo và vệ sinh ao nuôi

Đây là bước nền tảng, có vai trò loại bỏ hoàn toàn mầm bệnh tồn dư từ vụ nuôi trước.

• Dọn dẹp và nạo vét: Trước hết, cần tháo cạn nước ao, dọn sạch cỏ dại, rác, thức ăn thừa và các vật dụng cũ. Nạo bỏ lớp bùn đáy có độ dày từ 10-20 cm, vì đây là nơi tập trung chủ yếu của vi khuẩn và các chất hữu cơ gây hại.
• Phơi đáy ao: Sau khi nạo vét, để ao phơi khô dưới ánh nắng mặt trời ít nhất 5-7 ngày. Tia UV trong ánh nắng mặt trời có tác dụng diệt khuẩn rất tốt.
• Bón vôi khử trùng: Trước khi cấp nước vào ao, tiến hành bón vôi (CaO hoặc Ca(OH)2) với liều lượng từ 10-20 kg/100 m² để nâng pH và diệt trừ vi khuẩn, ký sinh trùng còn sót lại trong đất đáy ao. Đây là một biện pháp hóa học đơn giản nhưng hiệu quả cao.

2. Xử lý nước cấp vào ao

Nước là môi trường sống chính của cá, do đó chất lượng nước quyết định 70% sự thành công trong nuôi trồng thủy sản.

• Lọc nước: Nước được bơm vào ao phải được lọc qua tấm lọc lưới (cỡ mắt lưới 40-80 mesh) để loại bỏ tạp chất, sinh vật địch hại và các mầm bệnh lớn.
• Khử trùng nước: Sử dụng các chế phẩm khử trùng như THQ-CHLORAMIN T, THQ-SUPER CLEAR hoặc BKC 80 để xử lý nước trong ao. Các sản phẩm này có khả năng diệt khuẩn, diệt virus và ký sinh trùng hiệu quả, giúp tạo môi trường nước sạch trước khi thả cá.
• Ổn định môi trường nước: Sau khi khử trùng khoảng 24-48 giờ, có thể bổ sung các chế phẩm sinh học (vi sinh có lợi) để thiết lập hệ vi sinh vật có lợi trong ao, tạo sự cân bằng sinh học và ức chế sự phát triển của vi khuẩn gây bệnh.

3. Chọn và xử lý giống

• Chọn cá giống chất lượng cao: Chỉ nên mua cá giống từ những cơ sở sản xuất uy tín, có giấy chứng nhận kiểm dịch. Cá giống phải khỏe mạnh, kích cỡ đồng đều, bơi lội nhanh nhẹn, không dị tật, màu sắc sáng bóng.
• Tắm (xông) cá giống trước khi thả: Trước khi thả cá vào ao, nên ngâm (tắm) cá trong dung dịch thuốc khử trùng ở nồng độ thấp (theo hướng dẫn của nhà sản xuất) trong thời gian từ 5-10 phút. Các loại thuốc thường dùng là muối (NaCl), THQ-CHLORAMIN T hoặc các loại thuốc tím (KMnO4) ở nồng độ loãng. Việc tắm giống giúp loại bỏ vi khuẩn, ký sinh trùng bám trên da và mang cá trước khi cá tiếp xúc với môi trường ao.

Trong quá trình nuôi

1. Quản lý chất lượng nước ao

Chất lượng nước ao nuôi là yếu tố then chốt quyết định sức khỏe của cá và nguy cơ bùng phát dịch bệnh.

• Theo dõi thường xuyên các chỉ số nước: Cần kiểm tra hàng ngày các chỉ số quan trọng như nhiệt độ, pH, độ trong, nitrit (NO2-), amoniac (NH3/NH4+), và đặc biệt là hàm lượng oxy hòa tan (DO). Các chỉ số này phải được duy trì trong ngưỡng an toàn cho cá da trơn.
• Cấp và tháo nước định kỳ: Thực hiện tháo bớt nước ao (khoảng 10-20%) và cấp thêm nước sạch vào ao 1-2 lần mỗi tuần để bổ sung oxy và làm giảm nồng độ các chất độc hại tích tụ.
• Sử dụng các chế phẩm sinh học định kỳ: Các chế phẩm chứa vi sinh vật có lợi như Bacillus subtilis, Nitrosomonas, Nitrobacter… có thể được bổ sung định kỳ (thường là 7-10 ngày/lần) để phân hủy chất hữu cơ, hạ nitrit và amoniac, ổn định màu nước và tạo lớp “phim sinh học” có lợi, cạnh tranh với vi khuẩn gây bệnh.
• Sử dụng chất xử lý nước: Các sản phẩm như YUCCA, YUCCA LIQUID SUPER có tác dụng hấp thụ và khử các khí độc như amoniac, hydrogen sulfide (H2S) trong nước, giúp giảm stress cho cá. Sản phẩm THQ-EDTA 70% có khả năng kết hợp với các kim loại nặng, làm giảm độ độc của nước.

2. Quản lý thức ăn và dinh dưỡng

• Cho ăn đúng cách: Cho cá ăn theo nhu cầu, không để thừa thức ăn. Thức ăn thừa là nguồn dinh dưỡng dồi dào cho vi khuẩn gây bệnh phát triển. Nên chia nhiều bữa nhỏ trong ngày và theo dõi tỷ lệ bắt mồi để điều chỉnh lượng thức ăn phù hợp.
• Bổ sung men vi sinh và enzyme tiêu hóa: Định kỳ bổ sung vào thức ăn các chế phẩm men vi sinh như LACTOZYME, LACTOVET giúp cải thiện hệ vi sinh đường ruột, tăng cường khả năng tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng, từ đó nâng cao sức đề kháng của cá.
• Bổ sung vitamin và khoáng chất: Các vitamin như A, C, E, nhóm B và các khoáng chất như canxi, phốt pho, magie, kẽm là những vi chất thiết yếu giúp tăng cường hệ miễn dịch, hỗ trợ chức năng gan, thận và quá trình lột xác (đối với tôm). Các sản phẩm như PRO-MEN, ENROI, CEVIMIX 10% được sử dụng phổ biến để bổ sung các vi chất này.
• Bổ sung chất hỗ trợ chức năng gan, thận: Gan và thận là cơ quan chính bị tổn thương trong bệnh gan thận mủ. Việc bổ sung các thảo dược hoặc hợp chất hỗ trợ chức năng gan thận như BUTA + B12, Daimetin, Alkaline giúp gan, thận hoạt động hiệu quả hơn, tăng khả năng thải độc và phục hồi sau bệnh tật.

3. Quản lý ao và dụng cụ nuôi

• Vận hành quạt nước và máy thổi khí hợp lý: Đảm bảo hàm lượng oxy hòa tan trong nước luôn duy trì ở mức > 4 mg/L. Vận hành quạt nước để tạo dòng chảy, tránh hiện tượng phân tầng nhiệt độ và giúp phân bố đều oxy trong ao.
• Vệ sinh dụng cụ nuôi: Các dụng cụ như vợt, chà lưới, máng ăn… cần được vệ sinh sạch sẽ và phơi khô sau mỗi lần sử dụng để tránh lây lan mầm bệnh từ ao này sang ao khác.

4. Phòng trừ ký sinh trùng

Ký sinh trùng không chỉ trực tiếp gây hại cho cá mà còn là “cánh cổng” để vi khuẩn xâm nhập. Do đó, cần có chương trình phòng trừ ký sinh trùng định kỳ:

• Quan sát cá thường xuyên: Phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường như cá ngoi lên mặt nước, bơi lờ đờ, thân cá có đốm trắng hay chất nhầy tăng bất thường.
• Sử dụng thuốc tẩy giun, sán: Các sản phẩm như THQ-PRAZIQUANTEL có hiệu quả cao trong việc diệt các loại sán đơn chủ và đa chủ ký sinh trên cá.

Hướng dẫn chi tiết các biện pháp xử lý khi bệnh gan thận mủ xảy ra

Mặc dù phòng bệnh là ưu tiên hàng đầu, nhưng trong thực tế, không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ dịch bệnh. Khi bệnh đã xảy ra, cần có một chiến lược xử lý nhanh chóng, quyết liệt và toàn diện để hạn chế tối đa thiệt hại.

Bước 1:隔 ly và xử lý xác cá chết

• 隔 ly (cách ly) cá bệnh: Ngay khi phát hiện cá có biểu hiện bất thường, cần di chuyển cá bệnh vào một ao hoặc bể chứa riêng biệt (nếu có điều kiện) để tránh lây lan sang đàn cá khỏe mạnh.
• Xử lý xác cá chết: Việc xử lý xác cá chết là vô cùng quan trọng. Tuyệt đối không vứt xác cá chết xuống sông, hồ hay các ao nuôi khác. Phương pháp xử lý an toàn là chôn lấp sâu (tối thiểu 1 mét) hoặc đốt. Trước khi xử lý, có thể rắc vôi bột lên xác cá để sát trùng.

Bước 2: Cải tạo lại ao nuôi (trong trường hợp có thể)

Có thể bạn quan tâm: Bệnh Tilv Trên Cá Rô Phi: Dấu Hiệu, Chẩn Đoán, Phòng Và Kiểm Soát

Nếu điều kiện cho phép (ao đất, có thể tháo cạn nước), nên thực hiện lại các bước cải tạo ao như đã nêu ở phần phòng bệnh:

• Tháo cạn nước ao.
• Nạo vét bùn đáy.
• Phơi đáy ao từ 5-7 ngày.
• Bón vôi bột với liều lượng cao (15-20 kg/100 m²) để diệt khuẩn triệt để.

Việc cải tạo lại ao là cách loại bỏ hoàn toàn ổ chứa mầm bệnh trong bùn đáy, giảm nguy cơ tái phát bệnh sau điều trị.

Bước 3: Quản lý và cải thiện môi trường nước

• Thay nước ao: Thay nước mạnh (30-50%) để loại bỏ bớt vi khuẩn, chất độc hại và xác vi sinh vật chết trong ao.
• Sử dụng chế phẩm xử lý nước: Bổ sung các sản phẩm hấp thụ độc tố và cải thiện môi trường nước như POND CLEAN, YUCCA, YUCCA LIQUID SUPER. Các sản phẩm này giúp hấp thụ amoniac, khí độc H2S, làm trong nước và ổn định pH.
• Tăng cường sục khí: Vận hành liên tục các máy sục khí, quạt nước để đảm bảo DO luôn ở mức cao, giúp cá giảm stress và tăng sức đề kháng.

Bước 4: Diệt khuẩn môi trường nước

Đây là bước quan trọng để làm giảm nồng độ vi khuẩn E. ictaluri trong nước, từ đó cắt đứt con đường lây truyền chính.

• Sử dụng các chất diệt khuẩn: Các sản phẩm như THQ-CHLORAMIN T, THQ-SUPER CLEAR, BKC 80 được sử dụng để xử lý nước ao với liều lượng theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Các chất này có phổ diệt khuẩn rộng, tiêu diệt hiệu quả cả vi khuẩn Gram âm và Gram dương.
• Lưu ý: Sau khi diệt khuẩn, nên chờ khoảng 24-48 giờ rồi mới bổ sung các chế phẩm sinh học (vi sinh có lợi) để tránh làm mất tác dụng của vi sinh.

Bước 5: Điều trị bệnh bằng kháng sinh

Việc sử dụng kháng sinh là biện pháp cốt lõi để tiêu diệt vi khuẩn E. ictaluri bên trong cơ thể cá. Tuy nhiên, phải sử dụng kháng sinh một cách có chọn lọc và theo đúng hướng dẫn để tránh hiện tượng kháng thuốc và dư lượng kháng sinh trong sản phẩm.

Các loại kháng sinh thường dùng

• Oxytetracycline: Là một kháng sinh phổ rộng, hiệu quả cao đối với E. ictaluri. Được sử dụng phổ biến ở dạng bột trộn vào thức ăn với liều lượng 40-60 mg/kg thể trọng cá/ngày, sử dụng liên tục trong 7-10 ngày.
• Doxycycline: Là một dẫn chất của tetracycline, có phổ kháng khuẩn rộng và khả năng hấp thu tốt hơn. Liều dùng thường là 30-40 mg/kg thể trọng cá/ngày, dùng trong 7 ngày.
• Ampicillin: Một loại kháng sinh nhóm beta-lactam, có hiệu quả tốt trong điều trị nhiễm khuẩn đường tiêu hóa và hệ thống. Liều dùng khoảng 50-80 mg/kg thể trọng cá/ngày, dùng trong 7-10 ngày.
• Tylosin và Colistin: Cũng được sử dụng trong một số trường hợp, tùy thuộc vào chỉ định của kỹ thuật viên và tình trạng sức khỏe của đàn cá.

Cách trộn kháng sinh vào thức ăn

1. Giảm lượng thức ăn: Trong thời gian điều trị, do cá biếng ăn, nên giảm lượng thức ăn xuống còn khoảng 50% so với bình thường để đảm bảo cá có thể ăn hết lượng thức ăn được trộn thuốc.
2. Hòa tan kháng sinh: Hòa tan lượng kháng sinh cần thiết vào nước sạch (khoảng 10-20% so với lượng thức ăn).
3. Trộn đều: Rưới dung dịch kháng sinh lên thức ăn viên, đảo đều để thuốc thấm đều vào thức ăn. Có thể dùng keo liên kết (binder) để thuốc bám chắc vào viên thức ăn, tránh bị tan ra trong nước.
4. Cho cá ăn ngay: Sau khi trộn xong, cho cá ăn ngay để đảm bảo hiệu lực của thuốc.

Kiểm tra hiệu quả điều trị

• Theo dõi tỷ lệ chết: Hiệu quả của điều trị thường được đánh giá qua việc giảm dần tỷ lệ cá chết hàng ngày. Nếu sau 3-4 ngày điều trị mà tỷ lệ chết vẫn không giảm, cần xem xét lại loại kháng sinh hoặc liều lượng sử dụng.
• Quan sát hành vi cá: Cá bắt đầu ăn lại, bơi lội hoạt bát hơn là dấu hiệu tích cực cho thấy điều trị đang có hiệu quả.

Bước 6: Hồi phục và tăng cường sức đề kháng sau điều trị

Sau khi cơn bạo bệnh qua đi, cá thường ở trong tình trạng suy nhược, gan thận bị tổn thương và hệ miễn dịch suy giảm. Giai đoạn “hậu điều trị” này cực kỳ quan trọng để đàn cá phục hồi hoàn toàn và sẵn sàng cho những tháng ngày nuôi tiếp theo.

• Bổ sung lợi khuẩn: Sau khi停 dùng kháng sinh 2-3 ngày, bắt đầu bổ sung các chế phẩm chứa vi sinh vật có lợi như BACILLUS complex, LACTOVET, COMBAX L vào thức ăn và nước ao để tái lập hệ vi sinh đường ruột và môi trường nước có lợi.
• Bổ sung vitamin và khoáng chất: Tiếp tục sử dụng các sản phẩm PRO-MEN, ENROI, CEVIMIX 10% để bồi phụcác vitamin và khoáng chất đã bị hao hụt trong quá trình bệnh và điều trị.
• Bổ sung chất hỗ trợ gan thận: Các sản phẩm như BUTA + B12, Daimetin, Alkaline giúp gan thận phục hồi chức năng, tăng khả năng thải độc. Đối với những ao cá bị bệnh nặng, nên bổ sung thêm B-Glucan – một chất kích thích miễn dịch mạnh, giúp tăng cường hoạt động của bạch cầu, nâng cao sức đề kháng tự nhiên của cá.
• Chế độ ăn dinh dưỡng cao: Cung cấp thức ăn có hàm lượng đạm và năng lượng cao hơn bình thường một chút để cá nhanh chóng phục hồi thể trạng và bắt kịp tốc độ tăng trưởng.

Tổng hợp các sản phẩm hỗ trợ phòng và điều trị bệnh gan thận mủ

Dưới đây là bảng tổng hợp các nhóm sản phẩm thường được sử dụng trong chương trình phòng và trị bệnh gan thận mủ, được phân loại theo chức năng và công dụng:

Tổng kết và lời khuyên cho người nuôi cá da trơn

Bệnh gan thận mủ trên cá da trơn là một thách thức lớn trong ngành nuôi trồng thủy sản, nhưng không phải là không thể kiểm soát. Chìa khóa của sự thành công nằm ở sự hiểu biết sâu sắc về bệnh, sự chuẩn bị kỹ lưỡng trước khi thả nuôi và phản ứng nhanh chóng, chính xác khi dịch bệnh xảy ra.

Những điểm then chốt cần ghi nhớ

1. Phòng bệnh là ưu tiên hàng đầu: Một ao nuôi được cải tạo kỹ lưỡng, nước sạch, giống khỏe mạnh và được quản lý tốt sẽ có nguy cơ mắc bệnh rất thấp.
2. Theo dõi đàn cá hàng ngày: Việc quan sát cá mỗi ngày là cách tốt nhất để phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. “Phát hiện sớm – Xử lý nhanh” là kim chỉ nam trong quản lý dịch bệnh.
3. Quản lý chất lượng nước chặt chẽ: Nước là môi trường sống, mọi biến động của nước đều ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của cá. Luôn duy trì DO cao, pH ổn định, và hàm lượng khí độc (amoniac, nitrit) ở mức an toàn.
4. Sử dụng kháng sinh có chọn lọc: Kháng sinh là vũ khí mạnh, nhưng phải sử dụng đúng cách. Tuyệt đối không lạm dụng, không sử dụng kháng sinh trôi nổi không rõ nguồn gốc. Tuân thủ đúng liều lượng, thời gian sử dụng và thời gian cách ly (withdrawal time) để đảm bảo an toàn thực phẩm.
5. Chăm sóc “hậu điều trị”: Giai đoạn sau khi hết bệnh là lúc cá yếu nhất. Việc bổ sung dinh dưỡng, vitamin, khoáng chất và vi sinh có lợi là cần thiết để cá phục hồi hoàn toàn và sẵn sàng cho vụ nuôi tiếp theo.

Lời kêu gọi hành động

Để có được một vụ nuôi thành công, ngoài việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật như trên, người nuôi cần không ngừng học hỏi, cập nhật kiến thức mới và trao đổi kinh nghiệm với các kỹ thuật viên, các hộ nuôi có kinh nghiệm. Hãy biến mỗi vụ nuôi không chỉ là một vụ sản xuất, mà còn là một quá trình học hỏi và tích lũy kinh nghiệm quý báu.

Nếu bạn đang gặp khó khăn trong việc chăm sóc và phòng trị bệnh cho cá da trơn, đừng ngần ngại hãy tìm đến sự tư vấn của các kỹ thuật viên chuyên môn hoặc các công ty cung cấp dịch vụ thủy sản uy tín. Họ sẽ là những người bạn đồng hành đáng tin cậy, giúp bạn vượt qua mọi thách thức trên con đường làm giàu từ nghề nuôi cá.

Chúc quý bà con chăn nuôi thuận lợi, bội thu và luôn giữ được niềm đam mê với nghề!

Cập Nhật Lúc Tháng 12 7, 2025 by Thanh Thảo