Chó là người bạn đồng hành lâu đời nhất của con người. Việc tìm hiểu giải phẫu cơ thể chó không chỉ thỏa mãn trí tò mò về loài vật thân thiện này mà còn mang lại kiến thức quan trọng cho ngành y học thú y và thậm chí cả y học người. Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn toàn diện, chi tiết về cấu trúc giải phẫu phức tạp của chó, từ hệ xương đến các cơ quan nội tạng, từ hệ thần kinh đến hệ tuần hoàn. Chúng ta sẽ khám phá cách các bộ phận này phối hợp nhịp nhàng để tạo nên một sinh vật linh hoạt, trung thành và đầy sức sống.
Có thể bạn quan tâm: Vòng Đời Của Ve Chó: Từ Trứng Đến Trưởng Thành Và Cách Kiểm Soát Hiệu Quả
Tổng quan về hệ xương: Khung sườn vững chắc của sự vận động
Bộ xương chó là một kỳ công của tự nhiên, là nền tảng cho mọi hoạt động, từ việc nằm dài trên thảm cho đến chạy nước rút qua cánh đồng. Nó bảo vệ các cơ quan nội tạng quý giá, cung cấp điểm neo cho các cơ bắp và đóng vai trò quan trọng trong việc sản xuất tế bào máu.
Cấu trúc chính của bộ xương
Bộ xương chó có thể được chia thành bốn phần chính: xương sọ, cột sống, xương ngực và các chi.
- Xương sọ: Bao gồm hai phần chính là xương sọ não (bảo vệ não) và xương sọ mặt (hình thành khuôn mặt, hỗ trợ răng và các cơ quan cảm giác). Hình dạng xương sọ thay đổi đáng kể giữa các giống chó, từ chiếc mõm dài của Greyhound đến chiếc mõm ngắn của Pug. Tuy nhiên, cấu trúc cơ bản vẫn được giữ nguyên, với các hốc mắt lớn để chứa đôi mắt tinh anh và hốc tai trung bình để khuếch đại âm thanh.
- Cột sống: Là trụ cột chính của cơ thể, cột sống chó gồm 50-65 đốt sống, tùy theo giống và chiều dài cơ thể. Các đốt sống được chia thành các vùng: cổ (7 đốt), ngực (13 đốt), thắt lưng (7 đốt), xương cùng (3-5 đốt dính liền) và xương đuôi (số lượng thay đổi). Mỗi đốt sống có các mấu gai và mấu ngang là điểm bám cho các cơ lưng và cơ liên sườn, cho phép các chuyển động linh hoạt như uốn cong, vặn mình và vẫy đuôi.
- Xương ngực: Bao gồm xương ức ở phía trước và 13 đôi xương sườn. Hầu hết các xương sườn đều nối trực tiếp hoặc gián tiếp với xương ức, tạo thành một “lồng ngực” vững chắc bảo vệ tim và phổi. Không giống như con người, chó không có xương đòn (xương quai xeo), điều này cho phép vai di chuyển tự do hơn về phía trước, góp phần vào khả năng chạy nước rút tuyệt vời của chúng.
- Các chi: Chó là động vật đi bằng ngón (unguligrade). Các chi trước bao gồm xương bả vai, xương cánh tay, xương quay, xương trụ, xương cổ tay và xương ngón. Ở chi sau, cấu trúc bao gồm xương chậu, xương đùi, xương bánh chè, xương chày, xương mác, xương cổ chân và xương ngón. Bàn chân chó thường có 5 ngón ở bàn trước và 4 ngón ở bàn sau, mỗi ngón kết thúc bằng một móng vuốt cứng. Một đặc điểm thú vị ở một số giống là có “ngón vuốt treo” (dewclaw) ở chân trước, và đôi khi cả ở chân sau, đây là phần còn sót lại của ngón cái.
Sự phát triển và biến thể của bộ xương
Bộ xương chó trải qua quá trình phát triển mạnh mẽ từ khi còn là bào thai cho đến khi trưởng thành. Các điểm tăng trưởng (growth plates) ở cuối mỗi xương dài là nơi xương được kéo dài ra. Những điểm này sẽ đóng lại khi chó đến tuổi trưởng thành, thường là từ 9 đến 18 tháng, tùy theo kích cỡ giống. Việc chăm sóc đúng cách trong giai đoạn này rất quan trọng để tránh các dị tật về xương.
Sự đa dạng về hình dáng bộ xương giữa các giống chó là minh chứng rõ ràng cho chọn lọc nhân tạo. Một con chó chăn cừu Border Collie có khung xương vừa phải, cân đối để di chuyển nhanh nhẹn, trong khi một con Great Dane có bộ xương khổng lồ để nâng đỡ cơ thể to lớn. Hiểu được giải phẫu xương cụ thể của từng giống giúp các bác sĩ thú y chẩn đoán và điều trị các bệnh lý về xương khớp như bệnh loạn sản xương hông (hip dysplasia) hay bệnh loạn sản khuỷu tay (elbow dysplasia) một cách hiệu quả.
Hệ cơ: Nguồn gốc của sức mạnh và sự uyển chuyển
Nếu bộ xương là khung, thì hệ cơ là động cơ tạo nên chuyển động. Hệ cơ chó chiếm một tỷ lệ lớn trọng lượng cơ thể và được chia thành ba loại chính: cơ vân (hay cơ xương), cơ trơn và cơ tim.
Cơ vân: Kiến trúc sư của chuyển động
Cơ vân bám vào xương qua các gân và chịu sự điều khiển có ý thức của não bộ. Chúng là loại cơ mạnh mẽ nhất, có khả năng co lại một cách nhanh chóng và mạnh mẽ. Hệ cơ vân của chó có thể được nhóm lại theo vùng:
- Cơ đầu và cổ: Điều khiển các chuyển động của hàm (nhai, sủa), biểu cảm khuôn mặt (cơ tai) và tư thế của đầu. Các cơ hàm, đặc biệt là cơ cắn (masseter), cực kỳ phát triển, cho phép chó cắn và xé thức ăn một cách hiệu quả.
- Cơ thân mình: Bao gồm các cơ lưng lớn (như cơ răng cưa và cơ lưng rộng) giúp duỗi và ổn định cột sống, cũng như các cơ liên sườn kiểm soát việc hít vào và thở ra bằng cách nâng và hạ các xương sườn.
- Cơ chi trước: Các cơ lớn như cơ vai tròn, cơ ngực lớn và cơ tam đầu kiểm soát việc di chuyển, nâng đỡ và duỗi thẳng chân trước. Vai của chó được gắn chủ yếu bằng cơ và dây chằng chứ không phải xương, điều này mang lại phạm vi chuyển động rất lớn.
- Cơ chi sau: Các cơ bắp như cơ mông, cơ đùi sau và cơ gân kheo tạo nên lực đẩy mạnh mẽ cho những bước nhảy và nước chạy nước rút.
Cơ trơn và cơ tim: Những người làm việc thầm lặng
- Cơ trơn nằm trong thành của các cơ quan nội tạng như thực quản, dạ dày, ruột, mạch máu và bàng quang. Chúng co lại một cách tự động, không theo ý muốn, để đẩy thức ăn qua hệ tiêu hóa, điều chỉnh huyết áp và kiểm soát việc tiểu tiện.
- Cơ tim chỉ tồn tại trong tim. Nó có cấu trúc riêng biệt, có khả năng co bóp nhịp nhàng và liên tục trong suốt cuộc đời mà không bị mệt mỏi, bơm máu đi nuôi toàn bộ cơ thể.
Sức mạnh và sự bền bỉ của cơ bắp chó
Cơ bắp chó chứa một tỷ lệ cao các sợi cơ type I (chịu đựng) và type II (nhanh). Tỷ lệ này thay đổi tùy theo giống và chức năng. Những chú chó săn mồi như Greyhound có nhiều sợi cơ type II, cho phép chúng tăng tốc nhanh chóng trong một khoảng thời gian ngắn. Trong khi đó, những chú chó làm việc như Husky có nhiều sợi cơ type I hơn, giúp chúng duy trì sức bền trong thời gian dài khi kéo xe. Sự hiểu biết về sinh lý cơ bắp này không chỉ hữu ích cho việc huấn luyện chó mà còn có thể cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách cải thiện sức mạnh và sự bền bỉ ở con người.
Hệ tuần hoàn: Con đường vận chuyển sự sống
Hệ tuần hoàn là một mạng lưới phức tạp các mạch máu và tim, có nhiệm vụ vận chuyển oxy, chất dinh dưỡng, hormone và các chất thải đến và đi từ mọi tế bào trong cơ thể chó.
Trái tim: Bơm máu không biết mệt mỏi
Trái tim chó là một cơ quan cơ rỗng, có bốn buồng: hai tâm nhĩ (trên) và hai tâm thất (dưới). Tim hoạt động như một bơm kép:
- Vòng tuần hoàn phổi: Máu đã mất oxy từ tâm thất phải được bơm đến phổi qua động mạch phổi. Tại đây, máu thải CO2 và hấp thụ O2. Máu giàu oxy sau đó trở về tâm nhĩ trái qua tĩnh mạch phổi.
- Vòng tuần hoàn hệ thống: Từ tâm nhĩ trái, máu chảy xuống tâm thất trái, nơi nó được bơm ra với áp lực cao qua động mạch chủ để đi đến tất cả các cơ quan và mô trong cơ thể. Sau khi các mô đã sử dụng oxy và chất dinh dưỡng, máu nghèo oxy sẽ được thu gom lại qua hệ thống tĩnh mạch và cuối cùng đổ về tâm nhĩ phải qua tĩnh mạch chủ trên và tĩnh mạch chủ dưới.
Nhịp tim của chó thay đổi tùy theo kích cỡ, giống, tuổi tác và mức độ hoạt động. Chó nhỏ thường có nhịp tim nhanh hơn chó lớn. Một chú chó nhỏ có thể có nhịp tim từ 100-140 lần/phút khi nghỉ ngơi, trong khi một con chó lớn có thể chỉ từ 60-100 lần/phút.
Có thể bạn quan tâm: Ảnh Con Chó Bị Ong Đốt: Hướng Dẫn Xử Lý, Chăm Sóc Và Phòng Ngừa Cho Cún Cưng
Hệ thống mạch máu: Con đường giao thông nội bộ
- Động mạch: Vận chuyển máu giàu oxy từ tim đi khắp cơ thể. Động mạch chủ là mạch máu lớn nhất, từ đó tách ra các động mạch nhỏ hơn để nuôi dưỡng từng bộ phận.
- Tĩnh mạch: Mang máu nghèo oxy trở về tim. Các tĩnh mạch có van một chiều để ngăn máu chảy ngược.
- Mao mạch: Là những mạch máu nhỏ li ti nơi thực sự diễn ra quá trình trao đổi chất giữa máu và các tế bào mô. Oxy và chất dinh dưỡng khuếch tán từ máu trong mao mạch vào tế bào, trong khi CO2 và chất thải khuếch tán từ tế bào vào máu.
Hệ bạch huyết: Hệ thống miễn dịch và cân bằng dịch
Hệ bạch huyết là một hệ thống tuần hoàn phụ, chạy song song với hệ tuần hoàn máu. Nó bao gồm các mạch bạch huyết, hạch bạch huyết và các cơ quan như lá lách và amidan. Chức năng chính của hệ bạch huyết là:
- Thu gom và vận chuyển chất lỏng dư thừa (dịch bạch huyết) từ các mô trở lại máu, giúp duy trì cân bằng dịch trong cơ thể.
- Lọc và tiêu diệt vi khuẩn, virus và các tác nhân gây bệnh khác thông qua các hạch bạch huyết.
- Hấp thu chất béo từ hệ tiêu hóa và vận chuyển chúng vào máu.
Hiểu rõ hệ tuần hoàn và bạch huyết của chó là điều kiện tiên quyết để chẩn đoán và điều trị các bệnh tim mạch, huyết áp và các bệnh nhiễm trùng.
Hệ hô hấp: Nguồn cung cấp oxy cho sự sống
Hệ hô hấp của chó có nhiệm vụ trao đổi khí, mang oxy từ không khí vào máu và thải CO2 ra ngoài. Mặc dù về cơ bản giống như ở người, hệ hô hấp của chó có một số đặc điểm thích nghi thú vị.
Đường đi của không khí
- Mũi và khoang mũi: Không khí đi vào qua hai lỗ mũi. Khoang mũi của chó chứa một diện tích bề mặt lớn được phủ bằng niêm mạc có nhiều mạch máu và các tế bào thần kinh khứu giác. Đây là lý do tại sao khứu giác của chó lại nhạy bén đến vậy. Niêm mạc này cũng có chức năng làm ấm, làm ẩm và lọc không khí.
- Hầu, thanh quản và khí quản: Không khí sau đó đi qua hầu, thanh quản (nơi chứa dây thanh âm) và xuống khí quản – một ống vững chắc được gia cố bằng các vòng sụn hình chữ C để luôn giữ ống mở.
- Phế quản và phế nang: Khí quản chia thành hai phế quản chính, mỗi bên đi vào một lá phổi. Các phế quản tiếp tục phân nhánh thành các tiểu phế quản nhỏ hơn, cuối cùng kết thúc ở các phế nang. Phế nang là những túi khí nhỏ li ti nơi thực sự diễn ra trao đổi khí. Oxy khuếch tán qua thành phế nang mỏng manh vào máu trong các mao mạch phổi, trong khi CO2 khuếch tán từ máu vào phế nang để được thở ra.
Thích nghi đặc biệt: Hệ thống hô hấp và điều hòa nhiệt độ
Chó không có nhiều tuyến mồ hôi trên da như con người, vì vậy chúng phải dựa vào hệ hô hấp để điều hòa nhiệt độ cơ thể. Khi trời nóng, chó thở hổn hển. Hơi thở nhanh và nông làm tăng luồng không khí qua lưỡi và niêm mạc miệng, nơi có rất nhiều mạch máu. Sự bay hơi của nước bọt trên lưỡi và niêm mạc làm mát các mạch máu này, từ đó làm mát máu chảy qua và toàn bộ cơ thể.
Các bệnh lý hô hấp phổ biến
Hiểu biết về giải phẫu hô hấp giúp nhận diện các bệnh lý như viêm phế quản, viêm phổi hay hở khí quản. Những bệnh này có thể làm tắc nghẽn đường thở hoặc cản trở quá trình trao đổi khí, gây khó thở và suy giảm sức khỏe nghiêm trọng.
Hệ tiêu hóa: Từ miếng ăn đến năng lượng
Hệ tiêu hóa của chó là một ống dài, bắt đầu từ miệng và kết thúc ở hậu môn, với nhiệm vụ biến đổi thức ăn thành năng lượng và các chất dinh dưỡng cần thiết cho sự sống.
Các cơ quan chính và chức năng của chúng
- Miệng và răng: Quá trình tiêu hóa bắt đầu bằng việc nhai. Chó có 42 răng (gấp đôi con người) được thiết kế để cắn, xé và nghiền thức ăn. Nước bọt chứa một số enzyme bắt đầu quá trình tiêu hóa tinh bột, mặc dù không mạnh bằng ở người.
- Thực quản: Là một ống cơ nối từ họng đến dạ dày. Các cơ vòng ở đầu thực quản (cơ vòng thực quản trên) và cuối thực quản (cơ vòng thực quản dưới) kiểm soát việc thức ăn đi xuống và ngăn không cho thức ăn trào ngược lên.
- Dạ dày: Là một túi cơ lớn, co giãn được, nằm ở phía bên trái ổ bụng. Dạ dày tiết ra axit hydrochloric và enzyme pepsin để bắt đầu tiêu hóa protein. Chó có thể ăn một lượng thức ăn lớn trong một bữa do dạ dày của chúng co giãn rất tốt. Tuy nhiên, điều này cũng có thể dẫn đến tình trạng bloat (bụng phình to do khí hoặc thức ăn), một cấp cứu y tế nguy hiểm.
- Ruột non: Là nơi diễn ra phần lớn quá trình tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng. Nó được chia thành ba phần: tá tràng (nơi nhận dịch mật và dịch tụy để trung hòa axit dạ dày và tiêu hóa chất béo, protein, carbohydrate), hỗng tràng và hồi tràng. Thành ruột non có rất nhiều nếp gấp, nhung mao và vi nhung mao, làm tăng diện tích bề mặt hấp thu lên hàng ngàn lần.
- Ruột già (đại tràng): Hấp thu phần lớn nước còn lại từ thức ăn chưa tiêu hóa, biến chất thải từ dạng lỏng thành dạng rắn để chuẩn bị cho quá trình bài tiết.
- Hậu môn: Là nơi chất thải (phân) được thải ra ngoài cơ thể. Hai cơ thắt (trong và ngoài) kiểm soát việc phóng uế.
Các cơ quan hỗ trợ: Gan và tụy
- Gan: Là cơ quan lớn nhất trong ổ bụng, gan đóng vai trò trung tâm trong chuyển hóa. Nó lọc máu từ ruột non, xử lý chất dinh dưỡng, sản xuất mật để tiêu hóa chất béo, dự trữ glycogen (nhiên liệu), và giải độc các chất có hại.
- Tụy: Là một tuyến kép, có chức năng ngoại tiết (tiết dịch tụy chứa nhiều enzyme vào tá tràng để tiêu hóa thức ăn) và nội tiết (tiết các hormone như insulin và glucagon vào máu để điều chỉnh lượng đường huyết).
Vai trò của hệ vi sinh vật đường ruột
Giống như ở người, hệ vi sinh vật đường ruột (gut microbiome) của chó chứa hàng tỷ vi khuẩn có lợi. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc tiêu hóa một số chất xơ, sản xuất vitamin (như vitamin K và một số vitamin B), và hỗ trợ hệ miễn dịch. Sự cân bằng của hệ vi sinh vật này rất quan trọng cho sức khỏe tiêu hóa và toàn trạng của chó.
Hệ tiết niệu: Thanh lọc và cân bằng nội môi
Hệ tiết niệu có nhiệm vụ lọc máu, loại bỏ các chất thải và độc tố, điều chỉnh cân bằng nước, điện giải và pH trong cơ thể.
Có thể bạn quan tâm: Xét Nghiệm Sán Chó Bao Lâu Có Kết Quả?
Các cơ quan chính
- Thận: Có hai quả thận nằm ở phía sau ổ bụng, dọc theo thành lưng. Mỗi quả thận chứa hàng triệu đơn vị chức năng gọi là nephron. Nephron lọc máu, loại bỏ các chất thải như urea (sản phẩm phân hủy protein) và creatinine, đồng thời tái hấp thu lại nước, glucose và các chất điện giải cần thiết. Thận cũng tiết ra hormone erythropoietin để kích thích tủy xương sản xuất hồng cầu và hormone renin để điều chỉnh huyết áp.
- Niệu quản: Hai ống nhỏ nối từ mỗi quả thận đến bàng quang, vận chuyển nước tiểu.
- Bàng quang: Là một túi cơ co giãn được, có chức năng dự trữ nước tiểu cho đến khi được bài tiết.
- Niệu đạo: Là ống dẫn nước tiểu từ bàng quang ra ngoài cơ thể. Ở chó đực, niệu đạo cũng là đường dẫn tinh dịch.
Quá trình tạo nước tiểu
- Lọc: Máu được đưa đến các cầu thận trong nephron dưới áp lực cao, nơi các chất lỏng và chất hòa tan nhỏ được lọc ra khỏi máu, tạo thành dịch lọc (tiền nước tiểu).
- Tái hấp thu: Khi dịch lọc di chuyển qua ống thận, các chất dinh dưỡng như glucose, axit amin và phần lớn nước được tái hấp thu trở lại máu.
- Tiết: Các chất thải, ion dư thừa và một số thuốc được tiết trực tiếp từ máu vào ống thận để bổ sung vào nước tiểu.
- Bài tiết: Nước tiểu cuối cùng được dẫn qua niệu quản đến bàng quang và sau đó được thải ra ngoài qua niệu đạo.
Cân bằng nội môi
Thận đóng vai trò then chốt trong việc duy trì cân bằng nội môi – trạng thái ổn định bên trong cơ thể. Chúng điều chỉnh lượng nước và muối để giữ huyết áp ổn định, duy trì nồng độ các chất điện giải như natri, kali và canxi ở mức bình thường, và điều chỉnh độ pH của máu.
Các bệnh lý về thận, như suy thận mạn tính hoặc viêm thận, có thể làm suy giảm nghiêm trọng khả năng lọc máu và duy trì cân bằng nội môi, dẫn đến tích tụ chất độc và rối loạn chức năng cơ quan.
Hệ thần kinh: Trung tâm chỉ huy của cơ thể
Hệ thần kinh là mạng lưới phức tạp nhất trong cơ thể chó, điều khiển mọi suy nghĩ, cảm giác, chuyển động và chức năng tự động. Nó được chia thành hệ thần kinh trung ương (CNS) và hệ thần kinh ngoại biên (PNS).
Hệ thần kinh trung ương: Bộ não và tủy sống
- Bộ não: Là trung tâm chỉ huy cao nhất, bộ não chó được chia thành các vùng chức năng:
- Đại não: Điều khiển các chức năng cao cấp như học tập, trí nhớ, cảm xúc và hành vi tự nguyện. Bề mặt đại não có nhiều nếp gấp (gyri và sulci) để tăng diện tích não vỏ.
- Tiểu não: Nằm ở phía sau não, điều khiển sự phối hợp, thăng bằng và điều chỉnh trương lực cơ.
- Thân não (gồm trung não, cầu não và hành não): Nối đại não và tiểu não với tủy sống. Nó kiểm soát các chức năng sống còn như nhịp tim, hô hấp, huyết áp và các phản xạ như nuốt, nôn và ho.
- Giao thoa thị giác: Là nơi các dây thần kinh thị giác từ hai mắt giao nhau một phần.
- Tủy sống: Là một bó dây thần kinh chạy dọc theo ống tủy sống, được bảo vệ bởi cột sống. Nó là đường truyền tin chính giữa não và các dây thần kinh ngoại biên, đồng thời cũng là trung tâm điều khiển các phản xạ đơn giản như co chân khi bị kim châm.
Hệ thần kinh ngoại biên: Dây thần kinh và hạch thần kinh
Hệ thần kinh ngoại biên bao gồm tất cả các dây thần kinh và hạch thần kinh nằm ngoài não và tủy sống. Nó được chia thành:
- Hệ thần kinh vận động: Điều khiển các cơ bắp tự nguyện (cơ vân) và các cơ quan nội tạng (cơ trơn, cơ tim). Nó lại được chia thành:
- Hệ thần kinh vận động (chịu sự điều khiển có ý thức).
- Hệ thần kinh tự động (điều khiển vô thức): Bao gồm giao cảm (chuẩn bị cho cơ thể đối phó với stress, “chiến đấu hay bỏ chạy”) và phó giao cảm (giúp cơ thể nghỉ ngơi, tiêu hóa và phục hồi).
- Hệ thần kinh cảm giác: Truyền các tín hiệu cảm giác như chạm, đau, nhiệt độ và vị trí cơ thể từ các cơ quan cảm giác về não.
12 dây thần kinh sọ não
Mười hai cặp dây thần kinh sọ não xuất phát trực tiếp từ não hoặc thân não, chi phối các cơ quan cảm giác và cơ bắp ở vùng đầu, mặt và cổ. Một số dây thần kinh quan trọng bao gồm:
- Dây thần kinh thị giác (CN II): Truyền hình ảnh từ mắt về não.
- Dây thần kinh vận nhãn (CN III), hạch nhãn (CN IV) và abducens (CN VI): Điều khiển chuyển động của nhãn cầu.
- Dây thần kinh sinh ba (CN V): Chi phối cảm giác trên khuôn mặt và điều khiển các cơ nhai.
- Dây thần kinh mặt (CN VII): Điều khiển các cơ biểu cảm khuôn mặt, vị giác ở 2/3 trước lưỡi và điều tiết nước mắt, nước bọt.
- Dây thần kinh thính giác (CN VIII): Truyền âm thanh và thông tin về thăng bằng từ tai về não.
- Dây thần kinh lang thang (CN X): Là dây thần kinh quan trọng nhất của hệ phó giao cảm, chi phối nhiều cơ quan trong lồng ngực và ổ bụng như tim, phổi, thực quản, dạ dày và ruột.
Tầm quan trọng trong hành vi và huấn luyện
Hiểu biết về giải phẫu và sinh lý thần kinh giúp chúng ta hiểu được cách chó học hỏi, ghi nhớ và phản ứng với môi trường. Nó là nền tảng cho các phương pháp huấn luyện tích cực, dựa trên khoa học, nhằm củng cố hành vi mong muốn và giảm thiểu hành vi không mong muốn. Ngoài ra, kiến thức này cũng hỗ trợ chẩn đoán và điều trị các bệnh lý thần kinh như động kinh, bệnh thoái hóa thần kinh hay tổn thương tủy sống.
Hệ nội tiết: Những nhà điều tiết hóa học
Hệ nội tiết bao gồm các tuyến và cơ quan tiết ra hormone – những chất hóa học được giải phóng trực tiếp vào máu để điều chỉnh hoạt động của các tế bào và cơ quan đích. Các hormone đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì cân bằng nội môi, điều khiển tăng trưởng, phát triển, chuyển hóa và sinh sản.
Các tuyến nội tiết chính và hormone của chúng
- Tuyến yên (Hypophysis): Nằm ở đáy não, được mệnh danh là “tuyến trưởng”. Nó tiết ra nhiều hormone quan trọng, bao gồm:
- Hormone kích thích tuyến giáp (TSH): Kích thích tuyến giáp hoạt động.
- Hormone kích thích vỏ thượng thận (ACTH): Kích thích vỏ thượng thận tiết cortisol.
- Hormone tăng trưởng (GH): Điều khiển sự tăng trưởng và trao đổi chất.
- Hormone chống bài niệu (ADH): Kiểm soát lượng nước được tái hấp thu ở thận.
- Tuyến giáp: Nằm ở cổ, tiết ra thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3), điều chỉnh tốc độ chuyển hóa cơ bản của cơ thể. Suy giáp là một bệnh phổ biến ở chó, gây ra tăng cân, mệt mỏi và rụng lông.
- Tuyến cận giáp: Bốn tuyến nhỏ nằm sau tuyến giáp, tiết ra hormone cận giáp (PTH) để điều chỉnh nồng độ canxi và phốt pho trong máu.
- Tuyến thượng thận: Mỗi quả thận có một tuyến thượng thận nằm phía trên. Nó gồm hai phần:
- Vỏ thượng thận: Tiết ra cortisol (hormone stress), aldosterone (điều hòa muối-nước) và một lượng nhỏ hormone sinh dục.
- Tủy thượng thận: Tiết ra adrenaline và noradrenaline, các hormone “chiến đấu hay bỏ chạy”.
- Tụy: Ngoài chức năng ngoại tiết, tụy còn có các đảo tụy (Islets of Langerhans) tiết hormone:
- Insulin: Được tiết ra khi đường huyết cao, giúp tế bào hấp thu glucose để sử dụng hoặc dự trữ.
- Glucagon: Được tiết ra khi đường huyết thấp, giúp giải phóng glucose từ dự trữ (glycogen) vào máu.
- Buồng trứng (ở chó cái) và tinh hoàn (ở chó đực): Tiết ra các hormone sinh dục như estrogen, progesterone và testosterone, điều khiển các đặc điểm sinh dục thứ phát và chức năng sinh sản.
Cân bằng nội tiết và bệnh lý
Sự mất cân bằng hormone có thể dẫn đến nhiều bệnh lý. Ví dụ, bệnh Cushing là do cơ thể sản xuất quá nhiều cortisol, trong khi bệnh Addison là do sản xuất quá ít cortisol và aldosterone. Việc chẩn đoán chính xác các bệnh nội tiết dựa trên việc hiểu rõ các tuyến, hormone và cơ chế phản hồi (feedback loop) trong cơ thể.
Có thể bạn quan tâm: Vị Trí Tiêm Bắp Cho Chó: Hướng Dẫn An Toàn Từ Chuyên Gia Thú Y
Hệ sinh sản: Duy trì nòi giống
Hệ sinh sản của chó có nhiệm vụ tạo ra thế hệ tiếp theo. Cấu trúc và chức năng của hệ sinh sản khác nhau rõ rệt giữa chó đực và chó cái.
Hệ sinh sản chó cái
- Ovary (Buồng trứng): Hai buồng trứng nằm ở phía sau ổ bụng, có chức năng sản xuất trứng (trứng) và các hormone estrogen và progesterone.
- Ống dẫn trứng: Hai ống nhỏ nối từ buồng trứng đến tử cung, là nơi xảy ra hiện tượng thụ tinh nếu có giao phối.
- Tử cung: Là cơ quan hình chữ Y, nơi phôi thai phát triển thành thai nhi. Tử cung gồm hai sừng tử cung dài và một thân tử cung ngắn.
- Âm đạo: Là ống dẫn từ tử cung ra ngoài, là đường đi của tinh dịch khi giao phối và là đường sinh của thai nhi khi đẻ.
- Âm hộ: Là cơ quan sinh dục ngoài.
Chó cái trải qua chu kỳ động dục (heat cycle) khoảng 2-3 lần mỗi năm. Chu kỳ này gồm bốn giai đoạn: proestrus (chuẩn bị), estrus (động dục, có thể phối giống), diestrus (sau động dục) và anestrus (nghỉ ngơi).
Hệ sinh sản chó đực
- Testes (Tinh hoàn): Hai tinh hoàn nằm trong bìu, có chức năng sản xuất tinh trùng và hormone testosterone. Tinh hoàn cần được giữ ở nhiệt độ thấp hơn nhiệt độ cơ thể một vài độ để sản xuất tinh trùng hiệu quả.
- Mào tinh hoàn: Một ống cuộn quanh mỗi tinh hoàn, nơi tinh trùng trưởng thành và được lưu trữ.
- Ống dẫn tinh: Vận chuyển tinh trùng từ mào tinh hoàn đến niệu đạo.
- Tuyến sinh dục phụ: Bao gồm tuyến tiền liệt và tuyến bulbourethral, tiết dịch để nuôi dưỡng và vận chuyển tinh trùng.
- Dương vật: Cơ quan giao phối, đưa tinh dịch vào âm đạo của chó cái.
Ý nghĩa trong chăm sóc và bảo tồn
Hiểu biết về giải phẫu sinh sản là thiết yếu cho việc nhân giống có kiểm soát, triệt sản (mổ xoang) để kiểm soát dân số và phòng ngừa các bệnh ung thư sinh dục. Trong bảo tồn, kiến thức này có thể được áp dụng để hỗ trợ sinh sản cho các loài chó hoang dã đang bị đe dọa, chẳng hạn như chó sói, chó rừng hay dingo, thông qua các kỹ thuật như hiếm tinh, bảo quản phôi và thụ tinh nhân tạo.
Hệ miễn dịch: Lá chắn bảo vệ cơ thể
Hệ miễn dịch là một mạng lưới bảo vệ phức tạp, bao gồm các cơ quan, tế bào và phân tử, có nhiệm vụ bảo vệ cơ thể khỏi vi khuẩn, virus, ký sinh trùng và các tác nhân gây bệnh khác.
Các thành phần chính
- Hạch bạch huyết: Là các “trạm kiểm soát” nằm dọc theo hệ bạch huyết, nơi các tế bào miễn dịch như bạch cầu lympho và đại thực bào tập trung để lọc và tiêu diệt tác nhân gây bệnh.
- Lách: Là cơ quan lớn nhất của hệ bạch huyết, nằm gần dạ dày. Nó lọc máu, loại bỏ các tế bào hồng cầu già yếu và là nơi sản sinh và lưu trữ các tế bào miễn dịch.
- Tủy xương: Là nơi sản xuất tất cả các tế bào máu, bao gồm cả các tế bào miễn dịch như bạch cầu.
- Amidan và mô bạch huyết liên quan đến niêm mạc (MALT): Các mô bạch huyết ở họng, ruột và các niêm mạc khác là hàng rào phòng thủ đầu tiên chống lại các tác nhân xâm nhập qua đường ăn uống và hô hấp.
Các loại miễn dịch
- Miễn dịch bẩm sinh (tự nhiên): Là phản ứng miễn dịch nhanh, không đặc hiệu, có ngay từ khi sinh ra. Bao gồm da, niêm mạc, đại thực bào, bạch cầu trung tính và hệ thống bổ thể.
- Miễn dịch thích nghi (thu được): Là phản ứng miễn dịch chậm hơn nhưng đặc hiệu và có trí nhớ. Bao gồm tế bào B (sản xuất kháng thể) và tế bào T (tiêu diệt tế bào nhiễm bệnh và điều hòa miễn dịch).
Vai trò của tiêm chủng
Tiêm chủng là một trong những thành tựu lớn nhất của y học, cả ở người lẫn thú y. Vắc-xin hoạt động bằng cách giới thiệu một dạng yếu hoặc đã chết của tác nhân gây bệnh, hoặc một phần của nó, để “huấn luyện” hệ miễn dịch nhận biết và ghi nhớ. Khi cơ thể tiếp xúc thực sự với tác nhân gây bệnh, hệ miễn dịch đã sẵn sàng để phản ứng nhanh chóng và mạnh mẽ, ngăn ngừa bệnh tật. Các bệnh nguy hiểm như bại liệt, care (bệnh do vi-rút), viêm gan truyền nhiễm và parvovirus ở chó có thể được kiểm soát hiệu quả thông qua tiêm chủng định kỳ.
Hệ da và các cơ quan phụ: Ranh giới với thế giới bên ngoài
Hệ da là cơ quan lớn nhất của cơ thể, đóng vai trò là hàng rào bảo vệ đầu tiên giữa cơ thể và môi trường.
Cấu trúc da
Da chó gồm ba lớp chính:
- Biểu bì (Epidermis): Lớp ngoài cùng, gồm các tế bào keratinocyte tạo nên lớp sừng bảo vệ. Lớp biểu bì ở chó tương đối mỏng hơn ở người.
- Trung bì (Dermis): Lớp dày hơn, chứa các sợi collagen và elastin (cung cấp độ bền và độ đàn hồi), các mạch máu, dây thần kinh, nang lông và các tuyến.
- Mô dưới da (Hypodermis): Lớp mỡ dưới da, có chức năng cách nhiệt, dự trữ năng lượng và đệm bảo vệ.
Lông, móng và tuyến
- Lông: Mọc từ các nang lông, có nhiều loại (lông tơ, lông bảo vệ) tùy theo giống. Lông giúp điều hòa nhiệt độ, bảo vệ da và có vai trò cảm giác.
- Móng: Được cấu tạo từ keratin cứng, phát triển từ mầm móng ở gốc móng. Móng cần được cắt tỉa định kỳ để tránh gãy hoặc mọc quặp vào thịt.
- Tuyến: Bao gồm tuyến bã nhờn (tiết chất nhờn bôi trơn da và lông) và tuyến mồ hôi (chủ yếu ở các đệm thịt của bàn chân, góp phần vào việc điều hòa nhiệt độ và để lại dấu vết mùi).
Chức năng chính
- Bảo vệ: Chống lại các tác nhân cơ học, hóa học, vi sinh vật và tia UV.
- Cảm giác: Chứa các thụ thể cảm nhận chạm, đau, nhiệt độ và áp lực.
- Điều hòa nhiệt độ: Qua việc co giãn mạch máu dưới da, thở hổn hển (thông qua lưỡi) và tiết mồ hôi ở đệm chân.
- Trao đổi chất: Tổng hợp
Cập Nhật Lúc Tháng 12 3, 2025 by Thanh Thảo
