Chó là người bạn trung thành của con người, nhưng bên cạnh tình cảm và sự gắn bó, chúng cũng có thể là nguồn lây truyền một số bệnh nguy hiểm sang người. Những bệnh lây truyền từ chó sang người (zoonotic diseases) không phải là hiếm gặp, đặc biệt ở những vùng nông thôn, khu vực vệ sinh kém hoặc khi chủ nuôi thiếu kiến thức về phòng bệnh. Bài viết này cung cấp thông tin toàn diện về các bệnh zoonotic phổ biến từ chó, cách nhận biết dấu hiệu, phương pháp điều trị và các biện pháp phòng ngừa hiệu quả, giúp bạn và gia đình an toàn khi sống chung với thú cưng.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Huấn Luyện Chó Cơ Bản: 14 Bài Tập Thiết Yếu Cho Chó Nghe Lời Và Kỷ Luật
Tổng quan về các bệnh lây truyền từ chó sang người
Bệnh do ký sinh trùng
Bệnh giun đũa chó (Toxocariasis)
Bệnh giun đũa chó, hay còn gọi là toxocariasis, là một trong những bệnh zoonotic phổ biến nhất do ký sinh trùng gây ra. Tác nhân gây bệnh là Toxocara canis – loại giun tròn sống trong ruột non của chó, đặc biệt là chó con. Trứng giun theo phân chó ra môi trường, phát triển thành ấu trùng có khả năng lây nhiễm sau 2–4 tuần.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ước tính có hơn 100 triệu người trên toàn thế giới bị nhiễm Toxocara, với tỷ lệ cao ở các nước đang phát triển do điều kiện vệ sinh chưa đảm bảo. Ở Việt Nam, các nghiên cứu tại một số tỉnh miền Bắc cho thấy tỷ lệ nhiễm Toxocara ở trẻ em có thể lên tới 15–20% tại các khu vực có chó nuôi tự do.
Con người bị nhiễm khi vô tình nuốt phải trứng giun từ đất, cát, dụng cụ sinh hoạt hoặc do tiếp xúc trực tiếp với chó rồi đưa tay lên miệng. Trẻ em là đối tượng dễ mắc nhất do thói quen vui chơi trên mặt đất, mút tay và chưa ý thức đầy đủ về vệ sinh.
Sau khi xâm nhập, ấu trùng giun không phát triển thành giun trưởng thành trong người mà di chuyển lang thang trong các cơ quan như gan, phổi, mắt, não – gây ra hai thể lâm sàng chính:
- Thể nội tạng (visceral larva migrans): Sốt, mệt mỏi, ho, đau bụng, gan to, tăng bạch cầu ái toan. Trường hợp nặng có thể ảnh hưởng đến phổi, tim, thậm chí gây viêm não.
- Thể mắt (ocular larva migrans): Thường xảy ra ở trẻ lớn hoặc người lớn, ấu trùng di chuyển đến mắt gây viêm nội nhãn, giảm thị lực, thậm chí mù vĩnh viễn nếu không được phát hiện sớm.
Chẩn đoán dựa trên lâm sàng, tiền sử tiếp xúc chó, xét nghiệm máu tìm kháng thể đặc hiệu. Điều trị bao gồm thuốc chống giun như albendazole hoặc mebendazole, kết hợp corticosteroid nếu có viêm nặng. Với thể mắt, cần can thiệp của bác sĩ nhãn khoa để tránh biến chứng vĩnh viễn.
Bệnh ghẻ (Scabies)
Ghẻ là bệnh da liễu do ký sinh trùng Sarcoptes scabiei var. canis – loại ký sinh trùng cùng chi với S. scabiei var. hominis gây ghẻ ở người. Chó bị ghẻ thường ngứa dữ dội, rụng lông, da dày sừng. Con người có thể bị lây khi tiếp xúc trực tiếp với chó bệnh.
Triệu chứng ở người thường xuất hiện sau 2–6 tuần kể từ khi tiếp xúc: ngứa về đêm, nổi mụn nước nhỏ, vằn mỏng ngoằn ngoèo trên da (đường đào hang của cái ghẻ). Vị trí thường gặp: kẽ ngón tay, cổ tay, nách, bụng, bộ phận sinh dục.
Bệnh tự giới hạn ở người do S. scabiei var. canis không thể hoàn thiện vòng đời trên da người, nhưng vẫn cần điều trị để giảm triệu chứng. Các thuốc bôi như permethrin 5% hoặc crotamiton được sử dụng. Quan trọng là phải điều trị đồng thời cho chó để tránh tái nhiễm.
Bệnh sán dây (Echinococcosis)
Bệnh sán dây do Echinococcus granulosus là một trong những bệnh zoonotic nguy hiểm nhất. Chó là vật chủ definitive – nơi sán trưởng thành sống trong ruột và thải trứng theo phân. Người và các động vật trung gian (cừu, bò, dê) là vật chủ trung gian – nuốt phải trứng, ấu trùng phát triển thành các nang sán trong gan, phổi, não và các cơ quan khác.
Bệnh tiến triển âm thầm, có thể kéo dài nhiều năm trước khi xuất hiện triệu chứng. Khi nang sán trong gan to lên, người bệnh cảm thấy đầy bụng, đau vùng hạ sườn phải, vàng da nếu chèn ép đường mật. Nang phổi có thể gây ho, khó thở, đau ngực. Nang não rất nguy hiểm, có thể gây động kinh, tăng áp lực nội sọ.
Chẩn đoán nhờ siêu âm, CT, MRI và xét nghiệm huyết thanh học. Điều trị bao gồm phẫu thuật cắt bỏ nang, kết hợp thuốc albendazole kéo dài. Tuy nhiên, nguy cơ tái phát cao nếu không cắt bỏ hoàn toàn.
Có thể bạn quan tâm: Trẻ Bị Chó Cắn Phải Làm Sao: Hướng Dẫn Xử Lý Cấp Cứu Và Phòng Ngừa Hiệu Quả
Theo WHO, echinococcosis là một trong 17 bệnh nhiệt đới bị bỏ quên, ảnh hưởng tới hơn 1 triệu người trên toàn thế giới, với tỷ lệ tử vong 2–4% nếu không được điều trị. Ở Việt Nam, bệnh ghi nhận rải rác ở các tỉnh miền núi phía Bắc, Tây Nguyên và một số tỉnh đồng bằng có chăn nuôi gia súc.
Bệnh do vi khuẩn
Bệnh dại (Rabies)
Bệnh dại là bệnh zoonotic nguy hiểm nhất do vi rút Lyssavirus gây ra, lây truyền chủ yếu qua vết cắn hoặc vết cào của động vật bị nhiễm. Chó là nguồn lây chính, chiếm hơn 99% các ca bệnh dại ở người trên toàn thế giới theo WHO.
Vi rút xâm nhập qua dây thần kinh ngoại vi, di chuyển lên hệ thần kinh trung ương, gây viêm não tủy cấp tính. Bệnh có hai thể lâm sàng:
- Thể hung dữ (furious rabies): Lo âu, bồn chồn, sợ nước (hydrophobia), co giật, tăng tiết dịch, rối loạn thần kinh.
- Thể tê liệt (paralytic rabies): Yếu cơ, liệt tiến triển, dễ nhầm với các bệnh lý thần kinh khác.
Triệu chứng xuất hiện trung bình 2–3 tháng sau phơi nhiễm, nhưng có thể từ 1 tuần đến hơn 1 năm tùy vị trí vết cắn. Một khi đã xuất hiện triệu chứng, bệnh gần như 100% tử vong. Đây là một trong số rất ít bệnh truyền nhiễm mà không có cơ hội hồi phục nếu không phòng ngừa trước.
Vì vậy, tiêm vắc-xin phòng dại sau phơi nhiễm là biện pháp cấp cứu bắt buộc. Quy trình bao gồm: rửa vết thương ngay lập tức dưới vòi nước chảy ít nhất 15 phút, dùng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, tiêm globulin phòng dại quanh vết thương (nếu có) và tiêm vắc-xin theo lịch 4–5 mũi.
Phòng bệnh dại hiệu quả nhất là tiêm vắc-xin cho chó. Các quốc gia kiểm soát thành công bệnh dại như Thái Lan, Malaysia đều thực hiện chiến dịch tiêm chủng cho 70% số chó trong cộng đồng. Ở Việt Nam, bệnh dại vẫn còn lưu hành, trung bình mỗi năm ghi nhận 50–100 ca tử vong, chủ yếu ở trẻ em và người lớn tuổi tại các tỉnh miền núi.
Bệnh do vi khuẩn Leptospira (Leptospirosis)
Leptospirosis là bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn Leptospira có móng vuốt, lây truyền qua nước tiểu của động vật nhiễm bệnh, trong đó chó là một trong những nguồn lây quan trọng. Vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể người qua da trầy xước, niêm mạc hoặc khi nuốt phải nước bị nhiễm.
Bệnh phổ biến ở vùng nhiệt đới, đặc biệt sau lũ lụt, khi nước bị ô nhiễm bởi nước tiểu động vật. Ở Việt Nam, các vụ dịch leptospirosis thường xảy ra sau mùa mưa tại các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, Đồng Nai, Bình Dương.
Triệu chứng thường xuất hiện sau 5–14 ngày, bao gồm: sốt cao, đau đầu, đau cơ (đặc biệt cơ lưng), buồn nôn, nôn, vàng da, xuất huyết dưới da. Trường hợp nặng có thể tiến triển thành hội chứng Weil với suy gan, suy thận, xuất huyết và viêm màng não.
Chẩn đoán dựa trên lâm sàng, tiền sử tiếp xúc với nước bẩn hoặc động vật, xét nghiệm huyết thanh học (MAT – Microscopic Agglutination Test). Điều trị bằng kháng sinh như doxycycline, penicillin hoặc ceftriaxone. Phát hiện sớm và điều trị tích cực giúp giảm tỷ lệ biến chứng và tử vong.
Bệnh do vi khuẩn Capnocytophaga
Capnocytophaga canimorsus là vi khuẩn sống trong miệng của chó và mèo, có thể gây nhiễm trùng ở người qua vết cắn, cào hoặc liếm lên vết thương hở. Hầu hết các trường hợp xảy ra ở người có hệ miễn dịch suy yếu, đặc biệt là người nghiện rượu, mắc bệnh gan, cắt lách hoặc HIV.
Triệu chứng có thể từ nhẹ (đau, sưng tại chỗ) đến nặng: sốt, buồn nôn, xuất huyết dưới da, sốc nhiễm khuẩn, suy đa phủ tạng. Tỷ lệ tử vong có thể lên tới 30% ở các ca nặng.
Có thể bạn quan tâm: Chó Đỏ Người Ta Gọi Là Gì? Loài Vật Bí Ẩn Và Những Sự Thật Thú Vị
Điều trị bằng kháng sinh mạnh, thường là penicillin hoặc ceftriaxone. Phòng bệnh: tránh để chó liếm lên mặt, miệng hoặc vết thương hở; rửa tay sau khi tiếp xúc với chó; tiêm phòng đầy đủ cho chó.
Bệnh do nấm
Bệnh nấm da (Dermatophytosis)
Nấm da do các vi nấm Microsporum và Trichophyton là bệnh da phổ biến ở chó, dễ lây sang người. Chó bị nấm da thường có các mảng hói, da đỏ, vảy, rụng lông. Người bị lây khi tiếp xúc trực tiếp với da hoặc lông chó bệnh.
Triệu chứng ở người: các mảng da tròn, đỏ, ngứa, có vảy, trung tâm sáng hơn (giống đồng tiền). Vị trí thường gặp: tay, cánh tay, thân mình. Bệnh dễ chẩn đoán lâm sàng và điều trị bằng thuốc bôi chống nấm như clotrimazole, terbinafine. Trường hợp rộng hoặc tái phát có thể cần thuốc uống.
Bệnh do virus khác
Virus viêm gan truyền nhiễm ở chó (Canine Hepatitis)
Vi rút Adenovirus type 1 gây viêm gan truyền nhiễm ở chó. Mặc dù hiếm khi lây sang người, nhưng một số nghiên cứu cho thấy có thể gây nhiễm subclinical ở người tiếp xúc gần gũi, đặc biệt là người làm nghề thú y.
Virus Parvovirus
Parvovirus B19 ở người khác với parvovirus ở chó (CPV). Tuy nhiên, một số chủng parvovirus động vật có thể gây nhiễm ở người có hệ miễn dịch suy yếu. Nguy cơ lây truyền thấp nhưng cần cảnh giác ở nhóm nguy cơ.
Các yếu tố làm tăng nguy cơ lây bệnh
Thiếu tiêm phòng cho chó
Chó không được tiêm phòng dại, không tẩy giun định kỳ là nguồn lây nhiễm chính. Theo Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH), ít nhất 70% số chó trong cộng đồng phải được tiêm phòng dại để cắt đứt chuỗi lây truyền.
Vệ sinh kém
Không dọn dẹp phân chó, để chó phóng uế bừa bãi, không rửa tay sau khi tiếp xúc với chó là các hành vi làm tăng nguy cơ. Trẻ em chơi đùa trên cát, đất có phân chó là đối tượng dễ nhiễm giun đũa, sán dây.
Tiếp xúc với chó lạ hoặc chó hoang
Có thể bạn quan tâm: Nuôi Chó Trong Chung Cư: Quy Định, Trách Nhiệm Và Cách Sống Văn Minh Cùng Thú Cưng
Chó hoang, chó không rõ nguồn gốc có nguy cơ mang mầm bệnh cao. Vết cắn, cào của chó lạ là nguy cơ hàng đầu của bệnh dại.
Nhóm nguy cơ cao
- Trẻ em: Da mỏng, hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, thói quen vệ sinh kém.
- Người lớn tuổi: Miễn dịch suy giảm.
- Người suy giảm miễn dịch: HIV, sau ghép tạng, dùng thuốc ức chế miễn dịch.
- Người làm nghề thú y, chăn nuôi: Tiếp xúc thường xuyên với động vật.
Cách phòng ngừa hiệu quả
1. Tiêm phòng đầy đủ cho chó
- Dại: Tiêm vắc-xin phòng dại hàng năm.
- Các bệnh khác: Tiêm vắc-xin phòng bệnh viêm gan, parvovirus, distemper theo lịch thú y.
2. Tẩy giun định kỳ
- Chó con: tẩy giun 2–3 tháng/lần.
- Chó trưởng thành: tẩy giun 6 tháng/lần.
- Dùng thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ thú y.
3. Vệ sinh cá nhân
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi tiếp xúc với chó.
- Không để chó liếm lên mặt, miệng, vết thương hở.
- Dọn dẹp phân chó hàng ngày, xử lý đúng cách.
4. Giáo dục trẻ em
- Hướng dẫn trẻ rửa tay sau khi chơi với chó.
- Không mút tay, không chơi đùa trên đất bẩn.
- Tránh tiếp xúc với chó lạ.
5. Xử lý khi bị chó cắn
- Rửa vết thương ngay lập tức dưới vòi nước chảy ít nhất 15 phút.
- Dùng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn.
- Đến cơ sở y tế ngay để được tư vấn tiêm phòng dại và điều trị phù hợp.
Khi nào cần đi khám?
Bạn nên đi khám nếu:
- Bị chó cắn, cào, liếm lên vết thương hở.
- Có triệu chứng sốt, đau cơ, mệt mỏi sau tiếp xúc với chó.
- Xuất hiện các mảng da bất thường, ngứa, rụng lông.
- Đau bụng, vàng da, ho kéo dài không rõ nguyên nhân.
- Giảm thị lực, đau mắt sau tiếp xúc với chó.
Tầm quan trọng của Hanoi Zoo trong giáo dục cộng đồng
Việc hiểu rõ về những bệnh lây truyền từ chó sang người không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cá nhân mà còn góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về sống chung an toàn với động vật. Hanoi Zoo luôn đồng hành trong công tác giáo dục, cung cấp các chương trình tham quan, thuyết minh và tư vấn về động vật hoang dã, cũng như các biện pháp phòng ngừa bệnh zoonotic hiệu quả.
Tại Hanoi Zoo, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng các loài động vật quý hiếm mà còn được học hỏi về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, tầm quan trọng của vệ sinh, bảo tồn và chung sống hòa hợp. Các hoạt động giáo dục tại đây giúp cả trẻ em và người lớn hiểu rõ hơn về thế giới động vật, từ đó có hành vi responsible khi tiếp xúc với thú nuôi và động vật hoang dã.
Những bệnh lây truyền từ chó sang người là vấn đề sức khỏe cộng đồng cần được quan tâm đúng mức. Với kiến thức đầy đủ, biện pháp phòng ngừa phù hợp và sự hợp tác giữa các cơ quan y tế, thú y và cộng đồng, chúng ta hoàn toàn có thể kiểm soát và giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm, để tình bạn giữa người và chó luôn an toàn và bền vững.
Cập Nhật Lúc Tháng mười một 27, 2025 by Thanh Thảo
